شانۆیا بێهوودە

نڤیسین: محەمەد جودە عمید
وەرگێران: سەرحان ئەحمەد سەرحان

ل نیڤا سەدا بۆری هزرەک بەلاڤەبوو، کۆ مرۆڤ یێ دجیهانەکا نە ئەقلانی و بێ واتە و هەمی پێکۆلێن وی بۆ دیتنا سیستەمەکێ یان ژی چێکرنا وی دبنە ئەگەرێ هەڤرکییەکا بەردەوام دڤێ جیهانێدا، ل سەر ڤێ دیتنێ فەلسەفەیا پووچگەرایێ یان ژی بێهوودەیی رابوو. شانۆیا بێهوددە (ئەبسۆرد) هەبوونا خۆ یا تەمام دیت دەمێ سامۆێل بێکێت (١٩٠٦-١٩٨٩) ل سالا (١٩٥٣) شانۆیا (ل بەندا گۆدۆی) بەلاڤەکری، یاکۆ ب نهێنی و سیمبۆل و دویماهیا بێ چارە هاتیە ناسکرن، ئەڤ تێکستە گەلەک سیمبۆل و نهێنی دناڤ خۆدا ڤەشارتینە. یێ تایبەت بۆ ب کێمییا کەسایەتیان و سنۆرێن دەم و جهی. بێکێتی دویماهیا شانۆگەریێ هێلا ڤەکری، ئەڤ چەندە ژی بۆ ئەگەر چەندین پڕسێن دی دەربکەڤن ل سەر ڤی بابەت و ئەگەرێ نڤیسینا شانۆگەریێ.
بەرنیاسترین نڤیسەرێن بێهوودە: ساموێل بێکێتێ ئیرلەندی، یۆژێن یۆنسکۆیێ رۆمانی-فەرەنسی، ئارتۆ ئەدامۆفێ رووسی-فەرەنسی، هارۆلد پێنتەر و جون ئۆزبون یێن بەریتانی و ئەمەرێکی. جون ئۆزبون ئەو نڤیسکارێ مەزنە یێ کۆ شانۆگەریا ( Back In Anger Look)نڤیسیە. گشت دیتن و بۆچوونێن ڤان سەرکێشان ل سەر بێهیڤیبوونا پشتی هەردوو جەنگێن جیهانی رابووینە، شینوارێن ڤان جەنگان چەرخەکێ یاخی ژمرۆڤان دروستکر، مرۆڤەک گشت هیڤیێن خۆ ژدەست دا و باوەری ب هیچ بەهایەکێ مرۆڤی نەمای نەک سیاسەت و نەژی جڤاک و بەهایێن ئەخلاقی و ئایدلۆژیا و ئاینێ. دناڤبەرا ڤان هەردوو چاخێن جەنگ بین و بەرهەمێ جەنگی کۆمەکا نڤیسکاران دەرکەفتن و رێبازا (بێهوودە) دامەزراندن.
شانۆنڤیسێن بیهوودە یاخی بوون ل سەر وان هەمی بنەمایێن ژ شانۆیا ئەرستۆی بۆمە مایین، ب تایبەت هەر سێ یەکێن: (دەم، جهـ، بابەت) .. هەر تشت ب شێوەیەکێ ئالۆز کورتر لێکرن، بۆ نموونە وەکی دارێ دشانۆییا (ل بەندا گۆدۆی) هەروەسا ژۆرێ دشانۆگەرییا (ژۆر) یا هارۆلد پێنتەری، هەر وەسا کۆرسیکان د شانۆگەرییا (کورسیان) یا یۆژێن یۆنسکوی. نڤیسکارێن بێهوودە دەم دشانۆیا خۆدا پشتگۆه هاڤێتن، دیسان بابەت ژی (رویدان یان ژی گڕیی) ژی چ جهـ بۆ نەما.
پترییا جاران دەقێن بێهوودە ئێک وەرزن، دیسان کەسایەتیێن وان دەستنیشانکرینە، سەبارەت گرنگترین ڕەگەز (دیالۆگ) دشانۆیا بیێهوودە پتر نیشانێن ڤەشارتنا دیالۆگان هەیە، ئانکۆ واتەیێن کویر درستەیێن کورت، دیسان زێدەباری دیالۆگا کورت دێ بینن کۆ دەمێن بێدەنگیێ دزورن، بێدەنگیێ جهەکێ مەزن هەیە دشانۆیا بێهوودە نەخاسم ددەقێن بیکێت و پێنتەریدا، دیالۆگ دشانۆیا بێهوودە یێ پری نهێنی و ڤەشارتنە، دیسان پەیوەندی و ئێکبوون و بابەتێ گرێدای ژی کێمە، چونکی کەسایەتیێن شانۆگەریێ دئاخڤن بێ کۆ ل ئێک بگەهن، وەکی دیالۆگەکا شانۆگەرییا (لێککەفتنەکا چوارینی) کۆ ل سەر دەڤێ کەسایەتییەکێ هاتییە (هین دئاخڤن بێکۆ ل ئێک بگەهن). دیسان ئەڤ ئالۆزییە ل نک دویماهیک نڤیسکارێ بێهوودە ب وێنەیەکێ ئالۆزتر دهێتە پێشکێشکرن دەمێ کەسایەتییا خۆ یا سەرەکی لال کرییە ئەوژی دشانۆگەرییا (گارسوونێ لال).
نڤیسکارێن بیێهوودە وەسا دبینن کۆ زمانی شکەستن ئینا دپەیوەندیێن مرۆڤیدا و نەشیایە ئێکبوونەکا بکێرهاتی پەیدا بکەت، هەر ژبەر ڤێ یەکێ تڕانە و بێدەنگی و تنگژین هەلبژارتن ژبۆ دەربڕینێ. لاسایکرنا تڕانەیا کۆمێدی ئێکە ژ تایبەتمەندیێن شانۆیا بێهوودە، دیسان ئارمانج ژڤێ لاسایکرنا کۆمێدی ئەوە کۆ ئەو ماسکێ ل بەر مرۆڤی بێخن و رویێ دروستێ مرۆڤی نیشا بدەن، ئەڤ تەکنیکا شانۆیێ وێ یەکێ دیاردکەت کۆ هەڤپەیڤینێن دناڤبەرا مرۆڤان ب تنێ سەرڤەسەرڤەنە، ئانکۆ ئەڤ رێکا کۆمێدی و بێهوودە سەختیا جڤاکی ئاشنا دکەت. ئەگەر پتر لێ بنێرین دێ بینن کۆ هەتا ناڤێن کەسایەتییان دناڤ شانۆیا بێهوودە جهێ کۆمێدیایێنە، بۆ نموونە کەسایەتیێن دشانۆگەرییا (دویماهیا یاریێ) یا بێکێتی جهێ تڕانێنە، وەک کەسایەتییا هام (Ham) کۆ ب واتەیا رانێ بەرازی دهێت، دیسان کەسایەتییەک دی ژی هەیە ب ناڤێ نێل (Nil) ب واتەیا هیچ یان ژی سفڕ دهێت.
چەندین نڤیسکارێن بێهوودە پەنایا خۆ برنە کۆمێدیا و تراژیدیایێ ئەڤ چەندە ژی (تراژیکۆمێدیا) یان ژی کۆمێدیا ڕەش بەرهەمئینا.
سەبارەت پەیوەندیا فۆرمی ب ناڤەرۆکێڤە (د. محەمەد غەنی هیلال) دبێژت: پەیوەندیەکا جوت هەیە؛ چونکی ژێدەرێ بابەتێ وێ ژ بێ واتەیا هەبوونێ یان ژی ژترسا ڤالاتیا گەردوونییە، ئەقل وێ ترسێ بەرهەم دئینیت، ژ لایەنەکێ دیڤە دەست ب وێنەکرنا وێ بێهوودەیا دژۆار دکەت، نەک ب رێکەکا ئەرستۆتالیسی، بەلکۆ ب هندەک سەربۆرێن ڤەدەر یێن کۆ پەیوەندی ب ناڤخۆیا ترسا مرۆڤی ژ کارەساتا مەزنا بێهوودەییە، ئانکۆ نەشیانا زانینا تەڤایا تشتی.
رویدان دشانۆیا بێهوودە هەر وەکی خەونان وەرارێ دکەن، نەک ل دویڤ لۆژیکەکا دەستنیشانکری، دیسان ئەم مەندەهۆش نابین ئەگەر ئەم دەستپێکێ دشانۆیا بێهوودە ببینن لێ بێ دویماهی هەتا دبیت ئەڤ شانۆییە پتر ژ تایەکێ بخۆڤە بگریت لی هەر بێ چارەیە.
رێبازا بێهوودە گەلەک ب فەلسەفەیا هەبوونگەری کارتێکەر بوویە ئەو ژی چونکی ڤەدەربوونەکا تایبەت و ئازدییەکا ڕەها پێشکێشی مرۆڤی دکەت، وی ڤەدەر دکەت دبریار، هەلبژارتن و ئیدراکا خۆ ژی. ئەڤ فەلسەفە باوەریێ ب ڤەدەربوونا هەر مرۆڤەکێ دئینیت ددەمێ هەلبژارتنا هەلویستێن خۆ، هەر ژبەر ڤێ خالێ پتریا ڕەخنەگرا دبێژن کۆ دەستپێکا رێبازا بێهوودە ل نیڤا سەدا بۆری بوو، دیسان داکۆکیێ ل سەر وێ یەکێ ژی دکەن کۆ ئالبێر کامۆ ئێکەم بوو دنیشاندانا بێهوودەیێ ب تایبەت درۆمانا خۆ یا ب ناڤێ (غەریب) ل سالا ١٩٤٢. لێ گشت رەخنەگرێن جیهانێ ل سەر وێ یەکێ رێککەفتینە کۆ نڤیسکارێ نەژاد ئێرلەندی و هاولاتیێ فەرەنسی (سامۆێل بێکێت) دامەزرێنەرێ شانۆیا بێهوودەیە، ژدایک بوویێ ١٣ نیسانا سالا ١٩٠٦، هەر ژ زارۆکینیا خۆ حەز ژ شانۆیێ کر هەتا خێزانا وی ژی چ نەرازیبوون ل سەر ڤێ نەبوو بەلکۆ ب هەمی هیزا خۆ پشتەڤانیا وی دکر، چەندین دەقێن شانۆیێ نڤیسینە، وەکی: (ل بەندا گۆدۆی، دویماهیا یاریێ، رۆژێن خۆش … هتد) دیسان شانۆیێن کورت ژی نڤیسینە کۆ سەقایەکێ بێهوودە بخۆڤە دگرن، لێ شانۆیا ل بەندا گۆدۆی شیا دەنگڤەدانەکا جیهانی بینیت و تەوەرێ جیهانێ ب گوهۆڕیت و خەلاتێ نوبل پێشکێشی وی بکەت. دیسان دویماهیک نڤیسکارێ بێهوودە (هارۆلد پێنتەرە) هەر چەندە کەسێ ئەو باوەرییە نەبوو کۆ دێ خەلاتێ نوبلێ ل سالا ٢٠٠٥ هەلگریت ژبەر هەلۆیستێن وی یێن هەڤدژ بەرامبەر سیاسەتا ئەمەرێکا د نیکاراگۆ و بلقان و عیراقێ، ژ ئەگەرێ هەلبژارتنا وی بۆ هندەک دیتنێن هەڤدژ دگەل نەژادپەرێسیێ. پێنتەری هەردەم دخواست مرۆڤ ب دیالۆگا دیبلۆماسی ئاریشەیێن خۆ چارە بکەت نەژی ب رێکا جەنگی. دبیت ئەگەرێ کەربا وی بۆ جەنگان ئەو بیت کۆ دناڤ ئێکێدا ژیابیت و بەرهەمێ ئێکێ دیت بیت. زێدەباری ڤێ یەکێ پینتەر چالاکڤانەکێ سیاسی بوو دبۆارێ مافێن مرۆڤی.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *