“لڤینا درامایێ”
نڤیسین: سه‌رحان ئه‌حمه‌د سه‌رحان

پێشه‌كییه‌كا فه‌ر:
ریهێن شانۆیێ گه‌له‌ك دكویرن، باوه‌رم كۆ ده‌ستنیشانكرنا ژێده‌ره‌كێ دروست بۆ ڤی بابه‌تی تشته‌كێ ب ساناهی نینه‌ و پێدڤی ب ڤه‌كۆلینه‌كا درێژه‌ ـ نه‌ك ده‌م كورت ـ ئه‌ڤجا ل گۆر شیانێن خۆ یێن ده‌ستنیشانكری مه‌ پێكۆل كرییه‌ دڤێ گۆتارێدا چه‌ند كۆژیێن گرنگ ب شێوه‌یه‌كێ ساده‌ باس بكه‌ین. ل ژێر وان ژێده‌رێن ل دویماهیێ دهێنه‌ دیتن مه‌ ئه‌ڤ گۆتارا كورت ئاڤاكرییه‌.

• هونه‌ر و شانۆ
شانۆ كارتێكه‌رترین هونه‌ره‌ ل سه‌ر زاتێ مرۆڤی، چونكه‌ دیتنا هه‌ر شانۆگه‌رییه‌كێ كریارا پێكڤه‌گرێدانا بینه‌ر و ئه‌كته‌ر دناڤ هۆلێدا دروست دكه‌ت، چونكه‌ ئه‌ڤ ئه‌كته‌ره‌ یێ وێنه‌یه‌كێ به‌رجه‌سته‌دكه‌ن كۆ گرێدای ب سه‌ربۆرا مرۆڤیڤه‌ و پێكۆلێ دكه‌ن شڕۆڤه‌كرنه‌كا تێروته‌سه‌ل بده‌نێ، ئه‌ڤجا ده‌مێ بینه‌ر ده‌ردكه‌ڤیت ـ زێده‌باری خۆشیێ ـ زانینه‌كا ژیانی دئێخته‌ ل ژێر هزرا خۆ .. چ ل سه‌ر شێوه‌ی ره‌فتاره‌كا مرۆڤی بیت یان دیتنه‌كا هه‌بوونی یان هه‌لویسته‌كێ ژیانی.
ل پیشیا كۆ ئه‌م به‌حسی هونه‌رێ شانۆیێ بكه‌ین پێدڤییه‌ ئه‌م پێناسه‌كا كورت بده‌ینه‌ هونه‌ری بخۆ .. ئه‌رێ هونه‌ر چییه‌؟
هه‌تا چه‌رخێ هه‌ژدێ ژی هونه‌ر بۆ هندێ دهاته‌ گۆتن ده‌مێ كه‌سه‌كێ كریاره‌ك ب شێوه‌یه‌كێ رێكخستی ئه‌نجامدابا، هه‌تا نوكه‌ ژی په‌یڤا هونه‌ر ل زوربه‌یا جڤاكێن جیهانی ب ڤی شێوه‌ی دهێته‌ بكارئینان. لێ ژ چه‌رخێ هه‌ژدێ ئێدی پێدڤی بوو تشته‌ك بهێته‌ جوداكرن و ب هونه‌رێن جوان بهێته‌ ناڤكرن ـ دهه‌مان ده‌مدا ـ هزره‌ك په‌یدا بوو، كۆ ئه‌ڤ هونه‌ره‌ ئه‌نجامێ ژیریه‌كا مه‌زن و داهێنانه‌كا نوییه‌ كۆ ل سه‌ر چ یاسا و رێسایان ده‌ستنیشانكری ناراوه‌ستیت هه‌ر وه‌كو وان هونه‌رێن كۆ ئه‌نجامێن زانستی پێشكێش دكه‌ن وه‌كو ئه‌وا دئه‌ڤرۆ دا ب (هونه‌رێن پراكتیك)ی دهێنه‌ ناڤكرن.
هه‌ر چه‌نده‌ چ پێناسه‌یا گشتی بۆ هونه‌ری نه‌هاتیه‌ ده‌ستنیشانكرن، لێ ئه‌م دشێن بێژین وه‌سفه‌كێ بۆ بدانین ل ژێر چالاكیێن مرۆڤایه‌تی … چونكه‌ هونه‌ر رێكه‌كه‌ مرۆڤ پێ ل جیهانا ده‌وروبه‌ر شاره‌زا بیت، ئه‌ڤجا ب ڤێ واته‌یێ ئه‌م دشێین هونه‌ری دگه‌ل دیرۆك یان فه‌لسه‌فه‌ هه‌ڤبه‌ر بكه‌ین. چونكه‌ هونه‌ر ژی هنده‌ك رێكێن نێزیك ژ ڤان زانستان ب كاردئینیت .. بۆ نموونه‌: ئارمانج ژ دیرۆكێ تۆماركرنا هنده‌ك راستیێن بۆری یێن مرۆڤینه‌، لێ دیرۆكنڤیس نه‌شێت ب هویراتی رویدانێن ڤی ده‌می تۆمار بكه‌ت، ئه‌ڤجا ب رێكا هنده‌ك دیلاله‌تان تشتێن گرنگ ژێ دگریت پێكۆل دكه‌ت ژماره‌كا مه‌زنا زانیارییان تێدا هه‌بن و تۆمار دكه‌ت، له‌وما ئه‌م ڤێ چه‌ندێ ب (لڤینا دیرۆكی) ناڤدكه‌ین. ئه‌ڤجا هونه‌ر ژی ب هه‌مان شێوه‌ پێكۆلێ دكه‌ت كۆ هنده‌ك رویدانان ده‌ستنیشان بكه‌ت ب رێكا وان ره‌فتارێن ژ مرۆڤی دهێنه‌ شڕۆڤه‌ بكه‌ت، دبیت ئه‌ڤ چه‌نده‌ ژی وه‌بكه‌ت هونه‌ر پتر نێزیكی دره‌ونناسیێ بیت ب تایبه‌ت دراما.
هه‌روه‌سا هه‌ر هونه‌ره‌كێ ب پویه‌ره‌كا ده‌ستنیشانكری دگه‌ل بینه‌ری خۆ دهه‌ڤپه‌یڤیت، بۆ نموونه‌ شیعر ب رێكا ئاخفتنێن هه‌ڤسه‌نگ، رۆمان یان چیرۆك ب رێكا په‌خشانێ، دراما ژی برێكا دیالۆگان. ئه‌ڤه‌ ژ لایێ فۆرمیڤه‌، لێ ژلایێ بابه‌تیڤه‌ هه‌می هونه‌ر پشكداریێ درێكخستنا هه‌ست و هشێ مه‌ بۆ ژیانێ دكه‌ن. چونكه‌ كارێ هونه‌ری نه‌ ب تنێ ژبۆ جوانیێیه‌، به‌لكو ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌كی گه‌هاندنا واته‌یه‌كێ یان خۆلقاندنا وێ.
ئه‌ڤ واته‌یا ژ ئه‌گه‌رێ كاره‌كێ هونه‌ری بۆ مه‌ په‌یدا دبیت چه‌ندین رویێن هه‌ین، ئه‌و ژی ل دویڤ شێوازێ گه‌هاندنێ و چه‌وانیا وه‌رگرتنێ، چونكه‌ نامه‌یا وێ ب هزره‌ك بارگه‌یێن هزری یێن ده‌ستنیشانكری بن، یان به‌روڤاژی.
• لیڤنێن ده‌سپێكی یێن درامایێ
مرۆڤێ ده‌ستپێكی دراما ب ساده‌ترین وێنه‌ی وێڤه‌ نیاسیه‌ ده‌مێ پێكۆل دكر یارییا خۆ بكه‌ت ئه‌و ژی لاسایكرنا سرۆشتی، ئه‌ڤ چه‌نده‌ هاریكاریا وی دكر ئه‌و شیانێن خۆ دیار بكه‌ت ده‌مێ نێچیرێ یان زارۆڤه‌كرنا ده‌نگێ گشت گیانه‌وه‌ران دكر، ب ڤێ رێكێ هه‌می ئاشۆپا خۆ دداكاری، هه‌ر وه‌سا خۆشی ژ ڤێ یاریێ ژی دبر ژبۆ تێگه‌هشتنا سرۆشت و ده‌وروبه‌رێن خۆ. چونكه‌ گه‌له‌ك ئاسته‌نگ ددیتن هه‌تا پێدڤیاتیێن ژیانا رۆژانه‌ په‌یدا بكه‌ت ژ خوارن و جهێ ڤه‌حه‌واندنێ، ئه‌ڤ ژیانه‌ به‌رده‌وام دلڤینێـدا بۆ، ژ نێچیر و ئاماده‌كرن و رێڤه‌برنا پێدڤیاتیێن رۆژانه‌، ده‌مێ پێكۆل دكر بۆ كۆما خۆ رویدانانێن نێچیرێ یان هه‌ر تشته‌كێ دی دیاربكه‌ت په‌نایا خۆ بره‌ (مایمێ) هه‌تا وه‌لێ هاتی ب رێكا هنده‌ك لڤینێن نێزیك ژ سه‌مایێ ئه‌ڤێ یه‌كێ ئه‌نجام بده‌ت، قوناغ ل دویڤ قوناغێ ده‌مێ ئه‌ڤ سه‌مایه‌ پێشكه‌فتی و ئێدی هنده‌ك سیمبۆلێن ئالۆز بخۆڤه‌ گرتی، ئێدی نه‌چار بوون په‌نایێ ببه‌نه‌ كه‌سه‌كێ كۆ ڤێ سه‌مایێ رێكبێخیت و ڤان كۆما ل سه‌ر وێنه‌یه‌كێ دروست ئاماده‌ بكه‌ت، له‌وما دهێته‌ گۆتن دیاربوونێن ده‌ستپێكی یێن رێكخه‌رێ نمایشێ ژ ڤێرێ بوون.
لێ هنده‌ك ڤه‌كۆله‌ر ئه‌ڤێ وه‌ك ده‌ستپێك نابینن، به‌لكو چیرۆكا هه‌ڤركیا هه‌ردوو كوڕێن ئاده‌می (قابیل و هابیل)ی وه‌ك ده‌ستپێك دبینن، ئه‌ڤێ رویدانێ وه‌ك قوناغا ئێكێ یا درامایێ دده‌ین، ئه‌و ژی (هه‌ڤركی) بوو. دیسان ژبه‌ر ڤه‌شارتنا برای بۆ برای ده‌مێ پێكۆل كری ژ قه‌له‌ڕه‌شی فێری ڤه‌شارتنێ بیت. و ژنوی قوناغا مرۆڤێ ده‌ستپێكی وه‌ك قوناغا دوویێ دبینن، لێ پتریا ڤه‌كۆله‌ران دگه‌ل وێ یه‌كێنه‌ كۆ ده‌ستپێكا دیاربوونا درامایێ ڤه‌گه‌ریته‌ سالا 535 ب.ز ده‌مێ (تیس پیس) خه‌لاتێ باشترین ئه‌كته‌ر وه‌رگرتی، ل دویڤ ڤێ یه‌كێ ژی (دیونیسیوس ـ پاخۆس) خوداوه‌ندێ مه‌ی و كه‌یف خۆشیێ ئه‌گه‌رێ سه‌ره‌كی یێ دیار بوونا درامایێیه‌، چونكه‌ ل ده‌مێ دراما گریكی دهاته‌ نیشاندان ژ هه‌می ڕه‌گه‌زێن سه‌ره‌كی پێكدهات. هه‌ر چه‌نده‌ ئه‌گه‌ر ئه‌م پتر ل لڤینێن ده‌ستپێكی بنێرین دێ بینن كۆ كارێن كه‌ڤنتر هه‌نه‌ ئه‌و ژی داستانا (ئێزیریس و ئۆزه‌ریس)ه‌ كۆ كه‌ڤنترین ده‌قێ شانۆیێ مرۆڤایه‌تیێ دیتی، لێ چونكه‌ ئه‌و كه‌سێن پێگه‌هشتی ددرامایێ نه‌بوون ل مه‌سرا كه‌ڤن نه‌شیاینه‌ ئه‌ڤێ لڤینێ ب شێوه‌یه‌كێ دروست بڤه‌گه‌رینن، لێ تشتێ ژ هه‌ژی گۆتنێ ئه‌وه‌ كۆ شانۆیێ وه‌رار بوونا خۆ ب رێكا په‌رستگه‌هان دیتیه‌، هه‌ر چه‌نده‌ پێكۆلێن ژناڤبرنا وێ ژی هه‌ر ژ لایێ په‌رستگه‌هێ بوو، كۆ ئه‌ڤ هه‌ڤركیا دیرۆكی یا هونه‌ر و په‌رستگه‌هێ خودان رویشالێن كویره‌ لێ سه‌ره‌رای ڤێ چه‌ندێ دراما ل سه‌ر ڤی ئه‌نجامی دیاربوویه‌. ئه‌ڤجا دوو تشتێن سه‌ره‌كی هه‌نه‌ پێدڤییه‌ بهێنه‌ دیاركرن، ئه‌و ژی ل گۆر په‌رتووكا (الاخراج المسرحی) یا (نادر عه‌بدلا ده‌سه‌) ئێكه‌م هونه‌رێ ژلایێ مرۆڤانڤه‌ هاتیه‌ بكارئینان سه‌ما بوو، و بابێن دروست یێن درامایێ (ئه‌سكیلوس ـ سوفوكلیس ـ یورپیدس ـ ئه‌ریستۆڤانیس)ن.

• دراما پێگه‌هشتی
ده‌مێ ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یێ دراما (drama) بكاردئینن ئاماژه‌ ب سێ تێگه‌هێن جودا دكه‌ین، ژ ئالیه‌كێ ئاماژه‌ ب رامانا (ئیتمۆلوژی) دكه‌ین كۆ په‌یڤه‌كا گریكییه‌ (dran) واته‌یا وێ ژی كاره‌، ئه‌و كارێ ددیمه‌نه‌كێدا دهێته‌ ئه‌نجامدان. تێگه‌هێ دووێ ئاماژه‌ ب تێكستێ درامای دكه‌ت، یێ كۆ رێكا خۆ یا تایبه‌ت د نیشاندانا بابه‌تان و پێكڤه‌گرێدانا رویدان و هه‌ڤركیان ل دویڤ كه‌سایه‌تییان هه‌یه‌. تێگه‌هێ سیێ ژی ده‌سته‌واژه‌یا دراماتیكییه‌ Dramatice ئه‌و ژی ئاماژه‌یه‌ بۆ وان ره‌وشێن كۆ هه‌ست و هزر تێدا دهێنه‌ لێكدان، یان ژی ب واته‌یه‌كا به‌رفره‌هتر (ئه‌و موعاناتێن تاك ژ تاكێ به‌رامبه‌ر وه‌ردگریت). ئه‌ڤجا چ نمایشا درامی نینه‌ ئه‌گه‌ر كریار تێدا نه‌بیت، چونكه‌ هه‌ر تشته‌ دئاڤاكرنا گرێ و ده‌قێ نمایشێ، دیسان ب رێكا وی ده‌ربڕین ژ هزر و هه‌ست و واته‌یێن وێنه‌یێ هونه‌ری دهێته‌ كرن. ئانكو كریار هه‌می تشته‌ دنمایشا درامیدا.
ئێكه‌م كه‌سێ كۆ سه‌باره‌ت درامایێ نڤیسیه‌ فه‌یله‌سۆفـێ گریكی ئه‌رستۆ (332ـ382) ب.ز بوو، ده‌مێ دپه‌رتووكا خۆ (پویه‌تیكا) ل سالێن دویماهیێ ژ ژیێ خۆ نڤیسیه‌، ل وی ده‌می تراژیدیایێن هه‌رسێ شاعرێ، مه‌زن (ئه‌كیلوس و سوفوكلیس و یوپریدس) و كۆمێدیایێن ئه‌رستۆڤانیس ژی ل به‌ر ده‌ستێن وی بوون.
دوێ په‌رتووكێ دا ئه‌ستۆ درامایێ ل سه‌ر دوو جۆران دابه‌ش دكه‌ت ئه‌و ژی (ترژایدیا و كۆمێدیا) لێ گرنگیا هه‌ره‌ مه‌زن ب تراژیدیایێ دایه‌ هه‌تا گۆتیه‌ كۆ ژ داستان و شیعرێ ژی كویرتره‌. دراما ل سه‌ر ده‌مێ گریكان وه‌راره‌كا بهێز بخۆڤه‌ دیتیه‌ هه‌تا رێسایێن خۆ یێن تایبه‌ت هه‌بووینه‌، كۆ ژ ئه‌ڤێن ل خوارێ پێكدهێت:

یه‌كێن سیانی: یه‌كا بابه‌تی، یه‌كا ده‌می، سه‌باره‌ت یه‌كا جهیژی ،”ڤ. ماگی” ل سالا 1550 ئاماژه‌ ب وێ یه‌كێ دكه‌ت كۆ پترییا شانۆگه‌ریێن گریكی ل ئێك جه دهاتنه‌ رویدان، دیسان (و. شلیگل) دوانه‌یه‌كێ دا ئاماژه‌ ب وێ چه‌ندێ دا ده‌مێ شانۆیا كلاسیكی و رومانسی دهه‌لسه‌نگاند.

مه‌زنیا كه‌سایه‌تییان دشانۆگه‌ریێدا: گریكیان گرنگی ب وێ چه‌ندێ ددا كۆ كه‌سایه‌تیێن وان خوداوه‌ندبن یان ژی ژ خوداوه‌ندا بن یان شاه و شاهژن یان میر و میرژن یان سه‌ركرده‌ و زه‌لامێن ئاینی یێن مه‌زن بن. چونكی ئه‌ڤ كه‌سانێن هه‌ ل سه‌ر وی ده‌می ژێده‌رێ ده‌ستهه‌لاتێ بوون، ئه‌ڤجا بكێر دهاتن كۆ ڤان رۆلان بگێرن، له‌ورا خودانێن رویدانێن مه‌زن هه‌ر ئه‌ڤه‌ بوون و په‌یامبه‌ر و خزمه‌تكار كه‌سایه‌تیێن لاوه‌كی بوون.

مه‌زنیا زمانێ: چ كه‌سایه‌تی په‌یڤێن كرێت و قه‌سیێن خراب نابێژن كۆ دگه‌ل مه‌زنیا كه‌سایه‌تیێ نه‌گونجن، هه‌ر وه‌سا پێدڤییه‌ تراژیدیا خودان زمانه‌كێ هه‌له‌به‌ستی یێ رۆهن بیت كۆ بگه‌هیته‌ ئه‌قلی به‌ری هه‌ست و سۆزا.

یه‌كا ئاوازێ: ئانكو روحا ترسێ دناڤ بینه‌ریدا به‌لاڤه‌ببیت، ئه‌ڤجا ئه‌و كۆمێدیا یان تشتێن دلخۆشكه‌ر نه‌هێته‌ دیتن وه‌كی دشانۆگه‌ریێن رومانسی كۆ ب هێجه‌تا به‌لاڤه‌كرنا كه‌یف خۆشیێ و ده‌رئێخستنا بینه‌ری ژ چوارچوڤی، چونكی ل ده‌ف كلاسیكیان هنده‌ك رێكێن دی یێن هه‌ین بۆ ئه‌نجامدانا ئه‌ڤێ چه‌ندێ وه‌كی ئاواز و سه‌ما دیالۆگێن ئه‌قلی و هۆزانا جوان . . .

قه‌زا و قه‌ده‌ر ته‌وه‌رێ زڤڕینا رویدانا نه‌، و قه‌زا و قه‌ده‌ر ل ڤێرێ ئه‌و ده‌ستێ ڤه‌شارتینه‌ ئه‌وێ مرۆڤان بێ زانینا وان دلڤینیت، لێ سه‌ره‌رای ڤێ چه‌ندێ وه‌سا دهێته‌ دیتن كۆ یا ب شێوه‌یه‌كێ تراژیدی برێڤه‌دچیت بێ كۆ قاره‌مان های ژ ڤێ چه‌ندێ هه‌بیت. ئه‌ڤ چه‌نده‌ دشانۆگه‌ریێن (ئودیب، هیبولت، میدیا، ئێفجینیا . . . هتد) دهێته‌ دیتن.

پێدڤییه‌ تراژیدیا مرۆڤایه‌تی بیت و چاره‌سه‌رییا ئاریشێن جڤاكی یێن گشتی بكه‌ت نه‌ك ئاریشێن تاكی یێن تایبه‌ت، واته‌ ئه‌و ئاریشا ب رێكا تراژیدیا یێ دهێته‌ چاره‌سه‌ركرن ژ سرۆشتێ مرۆڤایه‌تیێ بیت، كۆ هندی دشیان دا بیت ژماره‌كا مه‌زنا تاكێن جڤاكی دگه‌ل هه‌ڤپشك بن، وه‌كی بابه‌تێ به‌رژوه‌ندیێن زاتی دتراژیدیا میدیا، یان به‌رگیریكرن ژ وه‌لاتی وه‌كی تراژیدیا فرس، یان ئاریشا هه‌ڤژینیا زه‌لامێن مه‌زن ب كچێن ژیی بچویك دهیبولت، یان ژی ئاریشا زنایێ دتراژیدیا ئیوان.

كۆمێدیا ژی هه‌مان ئاریشێن جڤاكی و سیاسی و فه‌لسه‌فی و ره‌وشتی چاره‌سه‌ردكه‌ت، و چ ئاریشه‌ ل ده‌ف گریكیان نینه‌ ئه‌گه‌ر نڤیسه‌رێ كۆمێدیایێ ب شێوه‌یه‌كێ دژوار ل بابه‌تی بنێریت و ئه‌ڤ نێرینه‌ بگه‌هیته‌ ئه‌گه‌رێ شه‌رمێ. (ل ڤێرێ ژی جیاوازییه‌كا گرنگ دناڤبه‌را تراژیدیا و كۆمێدیایێ دهێته‌ دیتن).

پێنج وه‌رزی دتراژیدایێ داهێنانا رومانیایه‌. دبیت په‌یوه‌ندی ب وان سێیانی یان چوارینیێن گریكی هه‌بیت یێن كۆ ل سه‌ر ده‌مێ ئه‌سخیلوس هاتینه‌ دانان. مه‌ره‌م ژ چوارینیێ ژی ئه‌وه‌ كۆ بۆ چوار تراژیدیا بهێته‌ دابه‌شكرن هه‌ر ئێك ل ده‌مێ خۆ یا ده‌ستنیشانكری، سێیانی ژی هه‌ر وه‌سا. سوفوكلیس ژ ئه‌ڤی سیسته‌می دویركه‌فتیه‌، هه‌ر ده‌ما تراژیدیا وی ژ هه‌لویسته‌كێ ده‌ربازی هه‌لویسته‌كێ دی بووی دا دوو كۆرسان دانیت و دیالۆگان دناڤبه‌را وان دابه‌شكه‌ت وه‌ك ده‌سپێكه‌ك بۆ دیمه‌نێ بهێت، ئه‌ڤه‌ ژی وه‌كو په‌ردا دیمه‌نی یان وه‌رزی دشانۆیا هه‌ڤچه‌رخ دهێت.

كلاسیزم دووپاتیێ ل سه‌ر وێ چه‌ندێ دكه‌ن كۆ دیمه‌نێن كوشتن و تۆندوتیژیێ ل سه‌ر ده‌پێ شانۆیێ نه‌هێنه‌ دیتن، ڕه‌خنه‌ ل سوفوكلسی هاته‌ كرن چونكی ئودیب نیشاندا ده‌مێ خوین ژ چاڤان دباری، و ده‌مێ قاره‌مان ئیاس دیار كری ده‌مێ شێت بووی و دربێن بهێز ل خۆ ددا هه‌تا مری ل دویماهییا تراژیدیایێ.
هه‌ر وه‌سا ئه‌رستۆ دپه‌رتووكا خۆ دا ئاماژه‌ ب وێ یه‌كێ دكه‌ت كۆ ده‌مێ تێكستێ درامی یێ ته‌مام بیت، پێدڤی ناكه‌ت بچیته‌ سه‌ر ده‌پێ شانۆیێ چونكه‌ دبیت وێنه‌یێ ته‌مام بهێته‌ لاوازكرن، لێ دگه‌ل بۆرینا ده‌می و دیاربوونا ریژیسۆرێن پسپۆر و شاره‌زا ئه‌ڤ هزره‌ هاته‌ ڕه‌تكرن و هه‌تا هنده‌ك ده‌رهێنه‌رێن هه‌ڤچه‌رخ وه‌كی برێشتی ب شێوه‌یه‌كێ ته‌مام به‌روڤاژی تیۆرێن ئه‌رستۆی راوه‌ستیان. هه‌تا ڤێ ساتێ ژی ل جیهانێ هه‌میێ به‌رده‌وام لڤینێن نوی یێن درامی دهێنه‌ دیتن هه‌تا گه‌هشتیه‌ ئاسته‌كێ كۆ هنده‌ك ره‌خنه‌گر وێ چه‌ندێ دیار دكه‌ن كۆ دبیت ئه‌ڤ وه‌راره‌ ده‌قێ نڤیساندی لاده‌ت و ب سیناریۆیی بهێته‌ گوهۆڕین. هه‌تا گۆتاره‌كا دكتۆر سه‌میر سه‌رحان ب ناڤێ (به‌رزه‌بوونا په‌یڤێ ژ نمایشێ) ل سالا 1999 ده‌نگڤه‌دانه‌كا مه‌زن دیت كۆ ئێك ژ وان پێشكه‌فتنێن كۆ دبیت ببنه‌ ئه‌گه‌رێ به‌رزه‌بوونا ئێك ژ گرنگترین ره‌گه‌زێن شانۆیێ، لێ تا ئه‌ڤرۆ ژی و پشتی دیاربوونا ده‌رهێنه‌رێن خودان پسپۆر وه‌كی (ریچارد فۆرمان ـ روبێرت وێلسون ـ مایكل كێربی) هه‌ر ده‌قی جهێ خۆ مایه‌ و ژده‌ست نه‌دایه‌، لێ دهه‌مان ده‌مدا ئه‌گه‌ر ئه‌م بهێن و ل كارێن (پێنا باچ) بنێرین دێ بینن كۆ ئه‌ڤ چه‌نده‌ راسته‌ و ته‌مامه‌ته‌ن په‌یڤێ جهێ خۆ دناڤ نمایشا وێ نه‌مایه‌، به‌لكو كویرگرافـێ جهێ هه‌می ڕه‌گه‌زێن دی گرتیه‌ نه‌ بتنێ تێكستی. ئه‌م وێ چه‌ندێ ئینكار ناكه‌ین كۆ ده‌رهێنه‌ره‌كێ وه‌كی گرۆتۆڤسكی شیا ئه‌ڤی ڕه‌گه‌زی لاده‌ت و ب هه‌می هێزا خۆ ل دژی پیرۆزكرنا وێ رابوه‌ستیت، لێ هه‌لبه‌ت ئه‌ڤه‌ نا بیته‌ به‌هانه‌یه‌ك ئه‌م گرنگیا تێكستی ل جیهانێ هه‌میێ كێم بكه‌ین. ئه‌رستۆ ئاماژه‌ ب وێ یه‌كێ ژی دكه‌ت كۆ ده‌قێ (شاهـ ئودیب) ته‌مامترین ده‌قێ هاتیه‌ نڤیسین و چه‌ندین ڕه‌خنه‌گرێن جیهانێ ژی ئه‌ڤێ چه‌ندێ دووپات دكه‌ن. لێ هه‌لبه‌ت هه‌ر تشته‌ك ل گۆر زه‌مه‌نێ خۆ دگونجیت و هه‌ر تشتێ ل زه‌مه‌نێن دی ژی بهێت كاره‌كێ بلندێ جیهانییه‌.

لیستا ژێده‌ران:
• د. قاسم بیاتلی، مفاهیم و مصگلحات مسرحیه‌، رێڤه‌به‌ریا چاڤ و به‌لاڤه‌كرنێ، 2014، دهوك.
• أ. نادر عبدالله دسه، الإخراج المسرحی، دار الاعصار العلمی، 2014، عمان.
• درینی خشبه‌، اشهر المژاهب المسرحیه‌ و نماژج من أشهر المسرحیات، دار المصریه‌ اللبنانیه‌، بیروت.
• دانا ره‌ئووف، تیۆر و پراكتیك له‌ تیۆره‌كانی شانۆدا، ده‌زگای سه‌رده‌م، 2016، سلێمانی.
• د. عقیل مهدی یوسف، نڤریات فی فن التمپیل، دار الكتاب الجدید المتحده‌، بغداد، نسخه‌ 2015.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *