دکتور/ نوفل رەشید

ڕاگرێ کولیژا پزیشکی/ زانکۆیا زاخۆ

کۆرۆنا نەخۆشیەکا ڤایرۆسییە، ڤایرۆسەکا بەرنیاسە پێکدهێت ژ گۆروپەکێ ڤایرۆسان و نەخۆشی بۆ مرۆڤ و گیانەوەران دروستدکر، ئەڤ ڤایرۆسێ (کۆرۆنا) ئەوێ ل وەڵاتێ (صینێ) دەرکەڤتی ئێکە ژ ئەندامێن گۆرۆپا ڤایرۆسێن (کۆرۆنا)، بەری نوکە چ نەخۆشیێن هوسا ل دەڤ مڕۆڤان دروست نەدکر، بەلێ د نوکەدا نەخۆشیێ دگەهینیتە کۆئەندامێ هەناسەدانێ و مرۆڤ تووش دبیت.
ئەڤ ڤایرۆسە چەوا دهێتە ڤەگوهاستن:
دوو ڕێکێن سەرەکییێن هەین بۆ ڤەگۆهاستنا ڤی ڤایرۆسی، ڕێکا (ئێکسەر) و ڕێکا (نەئێکسەر).
ڕێکا ئێکسەر: بۆ نموونە کەسەکێ توشبووی ب ڤایرۆسی ب کوخیت و ب بێهنژیت، دێ هندەک سەوائیل ژ لەشی دەرکەڤن و ئەو سەوائیلە تژینە ژ ڤایرۆسان، ئەگەر کەسەک بەرامبەری وی توشبووی بیت، ئێکسەر دێ ئەو سەوائیل چنە (دەڤ، دفن، چاڤ)یێن وی کەسی، ئەڤە دبیتە ڕێکا ئێکسەر کۆ ژ مرۆڤێ توشبووی بۆ کەسەکێ دی دهێتە ڤەگۆهاستن.
ڕێکا نە ئێکسەر: بۆ نموونە کەسێ توشبووی ب ڤایرۆسی ب کوخیت یان ب بێهنژیت، ئەو سەوائیلێن ژ دەڤی دەردکەڤن دێ میننە ب مێزە یان دەرگەهە یان دەستێ ویڤە و مرۆڤەکێ ساخلەم دێ هێت و دێ دەست کەتە وی جهی یان دێ چیتە دەستێ وی کەسی، هوسا ئەو ڤایرۆس دێ گەهنە وی، بەلێ ئەگەر کەتنە سەر دەستێ وی و مانە ب پیستێ ویڤە ئێکسەر تووش نابیت، دڤێت ئەو دەستێ خۆ ل (چاڤ، دەڤ، دفن)یێن خۆ بدەت و ئەو ڤایرۆس بچیتە د لەشێ ویدا ل وی دەمی دێ تووشبیت.
نیشانێن ڤی ڤایرۆسی:
نیشانێن ڤایرۆسی دمینن ل سەر بەرگری و ساخلەمیا لەشێ مرۆڤی، ئەگەر هاتوو بەرگرییا لەشێ مرۆڤی یا بهێز بیت و چ نەخۆشی و ئێش ل مرۆڤی نەبیتن و مرۆڤ گەنج بیت، ئەڤ ڤایرۆسێ هەنێ چ کارتێکرنەکا وەسا ل مرۆڤی ناکەت، و هەتا نوکە (۸۰٪) کەسێن توشبووی ب ئەڤی ڤایرۆسی نە نیشانێن ڤایرۆسینە، بەلکو هەبوونا نیشانێن سڤکە، وەکو تایەکا سڤک یان کوخکەکا سڤک، بەلێ ئەگەر هاتوو بەرگرییا لەشێ مرۆڤی کێم بیت و نەخۆشیەک یان ئێشەک ل مرۆڤی هەبیت وەکو نەخوشیا (شەکرێ، پەنجەشێر) کۆ ئەڤ نەخۆشیە بەرگرییا لەشێ مرۆڤی کێم دکەن، هەروەسا وەرگرتنا هندەک دەرمانا وخوارنا وان هندەک جاران بەرگرییا لەشێ مرۆڤی کێم دکەن و بڤی ڕەنگی دێ ڤایرۆس د لەشێ مرۆڤیدا بهێز بیت و دێ بیتە ئەگەرێ (تا، کوخک، زکچوون، دل ڕابوون)یێن دژوار، ئەڤ چەندە ژی ل دەڤ (۲۰٪) یا مرۆڤان دروست دبیت و ژوان (۲۰٪) ئەوێن نەخۆشیا دژوار ل دەڤ چێدبیت (۱٥٪) قورتال دبن و پێدڤی ب چارەسەریان دبن، لێ نە پێدڤی ب چاڤدێریەکا چڕن، بەلکو (٥٪) ب تنێ پێدڤی ب چاڤدێریا چڕ دبن و (۳٪) ژوان قورتال دبن و ب تنێ (۲٪) گیانێ خۆ ژدەست ددەن ژ ئەگەرێ ڤایرۆسی، ژبەر هندێ ئەم دبێژین ڕێژەیا مرنێ ب ڤایرۆسی یا کێمە و بتنێ (۲٪)یە، ئەگەر ئەم بەراورد بکەین بەرامبەر نەخۆشیێن دی وەکو (ئیبولا) کۆ ئەوژی نەخۆشیەکا ڤایرۆسییە و ڕێژا مرنێ ب وی ڤایرۆسی (٤۰٪)یە، هەروەسا نەخۆشیا (سارس) ئەوژی ل وەڵاتێ (صینێ) ل ساڵا (۲۰۰۲) پەیداببوو، ڕێژا مرنێ (۱٥-۲۰٪) بوو، کەواتە ل ڤێرێ ڕێژا مرنێ ب ئەڤی ڤایرۆسی نە گەلەکا بلندە.
چاوانیا خۆ پاراستنێ ژ ڤایرۆسی:
۱- گوتنەکا هەی بەری دووسەد ساڵە دهێتە گوتن: ((ئەگەر دەستێن تە د پاقژبن، توو دشێ (٥۰٪) ژ وان نەخۆشیێن دهێنە ڤەگوهاستن پاراستیبی)) کەواتە ژ هەر تشتی گرنگتر بۆ خۆ پاراستنێ دەست شویشتن و دەست پاقژکرنە، بەردەوام دەستێن خۆ پاقژ بکە و (تەعقیم) بکە، ئەگەر وەبکەی دێ ڕێژا (٥۰٪) نەخۆشیێ ل دەڤ خۆ کێمکەی.
۲- داخواز ژ خەلکێ دکەم، خۆ ژ جهێن قەرەبالغ دویر بکەن و ژ هەمیێ جهان گرنگتر نەخۆشخانەنە، ئەگەر کارەکێ گرنگ بیت و نەخۆشەک تەنگاڤ هەبیت، بلا سەرەدانێ بکەن، بەلێ ئەگەر چ تشتێ گرنگ نەبیت سەرەدانا نەخۆشخانان نەکەن، چنکو نەخۆشخانە باشترین جهە بۆ ڤەگوهاستنا نەخۆشیان، ئەگەر هاتوو تە خۆ دیرکر ژ ئەڤان جهان، ئەڤە تە ب ڕێژەکا زۆر خۆ پاراست ژ ئەڤێ نەخۆشیێ و هەر نەخۆشیەکا دیتر.
۳- سەرەدانا نەخۆشان د نەخۆشخانێڤە نەکەن، چنکو دبیت ئەوی نەخۆشی تایەک لێبیت یان ئەو ڤایرۆس گەهشت بیتێ، ب ئەڤێ ڕێکێ دێ هێتە ڤەگوهاستن.
٤- بکارئینانا دەمامکان، ل دویڤ ڕێنمایێن ساخلەمیا جیهانی، دوو جورێن مروڤان پێدڤیە دەمامکان بکاربینن، ئێک کەسەک نەخۆشبیت و هەلگرێ نەخۆشیێ بیت، بۆ هندێ ل دەمێ کوخینێ ئەو سەوائیل ژ دەڤی دەردکەڤن بەڵاڤەنەبن، کەسێ دی ئەوێ ئێک ژ دەوروبەرێن وی یان مالا وی توشی نەخۆشیێ بووی و ئەو سەرەدەریێ دگەل دکەن و گوهێ خۆ ددەنێ، وەکی دی چ کەسێ پێدڤی ب دەمامکان نینە، بەلێ دختور و کەسێن ل ناڤا نەخۆشخانان کاردکەن ئەوژی دێ بکارئینن بۆ هندێ خۆ بپارێزن.
٥- بۆ بهێزکرنا بەرگرییا لەشێ خۆ هندەک خوارنێن هەین توو بخویی، بەس بۆ بهێزکرنا بەرگرییا لەشی، نەکو بۆ ژناڤبرنا ڤایرۆسی، ئەو ژی چ خوارنێن ڤیتامین (C) تێدا هەبیت باشە بۆ بهێزکرنا بەرگرییا لەشی.
هیڤیدارین زانیاریێن خۆ ژ ژێدەرێن زانستی وەرگرن و ب چ ڕەنگان نەترسن و پاقژیا خۆ ڕاگرن.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *