دوئالیزما زارادەشت و هێگێل

نڤێسين: محسن ئۆسمان

هشمەندیا مرۆڤێن کەڤنار، تێگەهێ تەوتەمیزمێ وەک دەسپێکا هزرا ناسنامێ و خوەناسینێ تەڤلی شووپا مرۆڤاتیێ کر‌. ب ڤان پاشخانان، زارادەشتێ کال ب ئاوایێ خوەیێ فەلسەفی/ ئۆلی “هزرەکا باش، گۆتنەکا باش و کریارەکا باش” کرنە پیڤەرێ مرۆڤێ باش، ئەڤ داناسینا زارادەشتی جورەکێ خوەناسینێ بوو. پشتی هنگی ب دەمەکێ درێژ، ل سەر دەرگەهێ پەرستگەها دۆلفی “خوە بناسه/ سۆکرات‌” هاتە نەخشاندن. ئەڤ تێگەهشتنە دەربازی ئۆلێ ئیسلامێ ژی بوویه، کو دڤێت مرۆڤ ل هەمبەر کارێ خراب، ب “کریار، گۆتن و د دلێ خوە دا” ب بەرسڤ بهێت.
راستە هێگێل دبێژیت، دگەل ئیمپراتۆریا چینێ دیرۆکا هشمەندیێ دەسپێکر، لێ ل گۆر لۆژیکا باژارڤانی و دیرۆکێ گاڤا یەکێ ل مێزۆپۆتامیا دەسپێکر، کو وەرارا هشمەندی ب خوەیاتی ب درێژیا دیرۆکێ دهێتەکرن. پێشکەتنا گیانی ل ڤێ دەڤەرێ، دەرئەنجامێن دوئالیزما رۆناهیا زارادەشت “ئاهورامازدا ــ Ahura Mazda و ئاهریمەن ــ Ahriman” بوو، رۆناهیا زارادەشت گرێدایی جیهانا هشمەندیێ‌یە. ئەڤ رۆناهیە، ب واتەیا خوەیا فیزیکی و گیانی گرۆڤێن بلندبوون و رزگاربوونا ژ سروشتی‌یە، کو د گەوهەرێ خوە دا وێنەکێ خێر و راستیێ بەرچاڤ دکەت. رۆناهی د وانەیێن زارادەشت دا، وێنەکێ راست و بێرێ دژی تاریێ‌یە. د ڤێ دوئالیزما “ئاهورامازدا و ئاهریمەن” دا، گاڤا گرینگا یەکەما گیانی ژ بۆ هشمەندی ب خوەیاتیا خوە دەسپێکر. پرنسیپێن ڤێ دوئالیزمێ گرێدایی گیانیە، کو سروشتێ گیانی هەڤدژیێ دخوازیت. هەڤدژی ب خوە، دینەمۆیا گیانێ ڤەشارتیێ د کوورتیا دەروونێ بوونەوەری دایە.
دەما دوئالیزما “ئاهورامازدا و ئاهریمەن” دەربازی مسرا کەڤنار بووی، وەک بوونەوەرەکێ نیڤ مرۆڤ و نیڤ گیانەر ب ناڤێ “ئەبو ئەلهەول ــ Sphinx” هاتە ئافراندن، بەلێ دەما ئەڤ هزر و فەلسەفە دەربازی یوونان بووین، ب ئاوایی خوەیێ خوەداڤەند “ئەپۆلۆ ــ Apollo” هاتە ئافراندن و دەستەواژا “خوە ناس بکە” کرە بنگەهێ فەلسەفا یوونان. پشتی ڤان قووناغان، گیان دەربازی بوونەوەرێ خوەداڤەند بوو و ژ ئاستەنگێن “ئۆل و مرۆڤ” دەربازبوو، کو “جارا یەکەم ل دیرۆکێ هەڤگرتنا هەردوو سروشتێن خوەداڤەند و مرۆڤی د یەک خوەیاتیێ دا درستبوو”(1). ل ڤێرێ، ل هەڤهاتنەک د ناڤبەرا مرۆڤ و خوەداڤەندی دا درستبوو. ئەڤ پرۆسێسە تەڤلی دیرۆکەکا درێژ و پر ئاستەنگبوو، تاکو پرنسیپێن خوەیاتیا ئازاد گەهشتیە هندێ، کو مرۆڤ بزانیت ئەقل فەروەریێ ل مرۆڤی دکەت. مرۆڤ گەهشتە ئاستەکێ ب هشمەندیا گیانێ خوە “ئازادی و سیاسەت”، کو نوونەراتیا ناڤەرۆکا گیانیا تاکێ هشمەند ب خوەیاتیا خوە دکەت. ب ڤان ئەزموون و سەرپێهاتیان، رێکخستنا گەلان گەهشتە ئاستەکێ هەری بلند، کو “قانوون و ئەخلاقێن بابەتی و حکومەت ب خوە، ب تەنێ راستیا باربەرا ئازادی تێدا تەڤاڤ دبیتە”(2). ب ئەنجام، پرنسیپێن دەزگەهـ و یاسادانان ژ پێرابوونێن ئازادیا خوەیاتیێ ناهێتە جوداکرن، چونکو ئازادی بێی ببیتە پرنسیپ، دڤێت ل تاکی وەک بنگەهێ ئازادیێ بهێتە نێرین، چونکو “دیالێکتیکا دیرۆکێ و دیرۆکا دیالێکتیکی ب خوە، هەمبێزکرنا ئازادیا ئەقلی، دیرۆکێ و خوەیە”(3).
مالبات د ئۆلێ زارادەشت دا پرۆسێسەکا پیرۆزە و بنگەهێ هەڤوەلاتیبوونێ‌یە، لەورا هێگێل مالباتێ ب رەهێن یەکێ یێن دەولەتێ دزانیت. هەروها گەلەک ژ هزرێن هێگێل/ دیالێکتیک، ل سەر دوئالیزما “ئاهورامازدا و ئاهریمەن” ئاڤابووینە، بەلێ پرسیار، گەلۆ بۆچی ئەڤ دوئالیزمە نەبوویە ئاخا پێشکەتنا مرۆڤێ ڤێ دەڤەرێ؟ ب راستی، بنواشێ گیانێ خەلکێ ڤێ دەڤەرێ یێ ڤاڤێربوو، لێ پشتی ب سەرداگرتنا ئۆل و کولتورێن بیانی، کاراکتەرێ ڤێ دەڤەرێ ژ هولێ راکرن. ئەڤ رەوشە ژی وەدکەت مرۆڤ بپرسیت، ئەرێ ئەم وەکو گەلێ کورد خوە ب چ بناسین؟ ما گەلۆ مە کاراکتەرێ ئۆرگینال ما‌یە؟ ئەو دیرۆکا ئەم دخوازین ژ مە را ببیتە دیدەڤان، ئەو ب خوەیا گونەهبارە و بوویەرێن دوهی یاکو مە دڤێت بکەینە دەرمانێ چارەسەریا خوە، ئەو ب خوە پێدڤی ب دەرمانیە!

* ل سەر داخوازا هەڤالان/ Ibrahim Spindary، من ئەڤ ڤەکۆلینە کورت ڤەبری!

ژێدەر
1) ولتر ستیس ـــ فلسفة الروح/ ج1 ـــ ترجمة: إمام عبدالفتاح إمام، دار التنویر، ط2، بیروت ــــ لبنان، 1982 ص200.
2) جورج هیغل ـــ محاضرات في فلسفة التاریخ، العقل في التاریخ ـــ ترجمة: إمام عبدالفتاح إمام، دار التنویر، ط3، بیروت ــــ لبنان، 1983 ص100.
3) منیرة محمد ـــ جدل الحریة و التاریخ عند هیغل ـــ مجلة جامعة دمشق، المجلد 30، العدد 1 2 +، دمشق ـــ سوریة، 2014 ص522.

بەرلین، 2020.02.23

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *