لۆقمان پۆلات

ڤەگۆهاستن ژ پیتێن لاتینى: خەدەنگ

ئەدەبیات ب تایبەتی ژی رۆمان ھەر دچە دگوهۆرە، خوە نوو دکە. تەکنیک و ستیلا نڤیسینا رۆمانێ نووژەن دبە. مەتۆدا نڤیسینا رۆماننڤیسەران، مژار و ناڤەرۆکا بەرھەمان، تەڤن و لھەڤانینا بوویەران ب شێوەیەکە مۆدەرن پێک تێن و مرۆڤ فەرقا ڤزیۆنا بەرھەمێن کلاسیک ویێن مۆدەرن دبینە.

رۆماننڤیسەرێن جیھانێ ب ئافراندنا بەرھەمێن خوەیێن ئەدەبی کو ھەر یەک ب شێوەیەکە ھاتیە ئافراندن، ئەدەبیاتا جیھانێ ب رەنگ دکن، دەولەمەند دکن. د سەدسالا ١٩-ان دە ئەکۆلا ئەدەبییا رەالیستا جڤاکی خورت بوو. بەریا ڤێ ئەکۆلێ ھنەک ئەکۆلێن ئەدەبییێن دن ھەبوو و پشترە گەلەک ئەکۆلێن دنیێن ئەدەبیاتێ دەرکەتن ھۆلێ. د سەدسالا ٢٠-ان دە جیھانا رۆمانێ ھاتە گوھەرتن. ژ ناڤ جیھانا کەڤن جیھانەکە نوو ھاتە دامەزراندن. ئەڤ جیھانا نوو ب شکل، شێوە، فێکشن و مۆتیفێن جھێرەنگ ڤە ئەستەتیکەکە نوو پێک ئانی.

د سەدسالا ٢٠-ان دە گوھەرتنێن مەزن د ناڤ جڤاکێن جیھانێ دە پێک ھاتن و د ھێلا گەلەک تشتان دە پێشڤەچوونێن جڤاکی روودان و د ھێلا ئیلیم و تەکنۆلۆژیێ دە پێشکەتنێن بەربچاڤ دەرکەتن ھۆلێ. ھەروەھا د ھێلا ئەدەبیاتێ دە ئیلمێن ئەدەبی ب رامانێن نوو ریا پێشڤەچوونێ ڤەکرن. کار و خەباتێن دەربارێ ئەدەبیاتێ دە گەش بوو. ل ئەورۆپایێ دبستانێن ئەدەبیاتێ ڤەبوون و دبستانا فرانکفورتێ د ھێلا دیتن و رامانێن ئەدەبی دە ئەکۆلەکە پێک ئانی. (ئەزێ د نڤیسەکە دن دە بەھسا ئەکۆلا دبیستانا فرانکفورتێ بکم.)

د دەمێن داوینیێن سەدسالا ٢٠-ان دە بەرھەمێن ئەدەبی ب شێوەیەکە جوودا دەرکەتن پێشبەرێ خوەندەڤانێن جیھانێ. بەرھەمێن مۆدەرن و پاشێ ژی پۆستمۆدەرن ھاتن ئافراندن. ئەڤ بەرھەمێن وەھا نە ژ بۆ تەڤان، لێبەلێ ژ بۆ ھنەک خوەندەڤانان بوو وەکە رۆناھییا کو ژ ناڤ کاۆسێ دەرکەڤە دەر. بەرھەمێن ئەدەبییێن پۆست-مۆدەرن فەرقا خوە و بەرھەمێن دن دەرخستن ھۆلێ و خوەستن د رێچەکە نوو دە بمەشن. بەرھەمێن پۆست-مۆدەرن ژ ئالی ھنەک خوەندەڤان ڤە ھاتە ئەجباندن و ژ ئالی گەلەکان ڤە نەھاتە ئەجباندن.

نڤیسکارێن پۆست-مۆدەرنیست ھەتانی کاربوون خوە ژ ئەکۆلا سۆسیال رەئالیزمێ ب دوور خستن و وان فێکشن ژ خوە رە کرن بنگەھ و بەرھەمێن خوە ب مەتۆدەکە جوودا و ب شێوەیا لھەڤانینا بلند کو ژێ رە دبێژن “مەتافێکشن” پێک ئانین.

ئەدەبیات ھەردەم خوەدی فۆنکسیۆنەکە بوویە. ژ دەما ئافراندنا رۆمانێ ھەتا نھا رۆمان رۆلەکە گرینگ د ژیانا جڤاکێن جیھانێ دە لەیستیە. جڤاکێن کو قیمەت و روومەت دانە ئەدەبیاتێ و ئەدەبیاتڤانێن خوە، پێش کەتنە، نووژەن بوونە و ژیانا دەمۆکراتیک پێک ئانینە. د ژیانا ئینسانان دەیێ کو خوە دایە قەبوولکرن و ھەزکرنێ ئەدەبیات ب خوەیە. فیلۆزۆفێ رامانوێریێ ب ناڤوودەنگ جاک دەڕیدا د گەل کو فیلۆزۆف بوویە، دیسا ژی وی خوەستیە ببە ئەدەبیاتڤان و ئەو دبێژە “من ھەری پر ژ ئەدەبیاتێ ھەز کر. ئەدەبیات دێ د پێشەرۆژێ دە فۆنکسیۆنێن گرینگ پێک بینە.”

سەدسالا ٢١-ان سەدسالا ئازادیا رامانی و پێشڤەچوونا جڤاکییە. د ڤێ سەدسالێ دە بەرھەمێن ئەدەبی ب بەلاڤکرنا رامانێن ئازادی و ھومانیزما فەلسەفییا مۆدەرن و پێویستیا ئازادییا جیڤاکی ل جیھانێ، فۆنکسیۆنەکە پۆزیتیف پێک تینن و ژ بۆ پێشڤەچوونا جڤاکان دبنە رێچا رۆناھیێ، وەکھەڤیێ و دادمەندیێ.

ئەدەبیات ژ ھێلا گوھەرتنێ ڤە فۆنکسیۆنەکە دوالی پێک تینە. د ئالیەک دە د دەدەبیاتێ ب خوە دە گوھەرتن و د ئالی دن دە د جڤاکێ دە گوھەرتن. ئەڤ ھەردو گوھەرتن دبە سەدەمێن گەلەک گوھەرتنێن دنیێن سۆسیال، سیاسال و ژیانا جڤاکی.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *