محسن ئۆسمان

دیالۆگا ئەرێنی و نەرێنیا ئاڤاکرنا کاراکتەری
بەرەڤانیێ ژ ئەقلێ خوە بکەن، وەک چەوان بەرەڤانیێ ژ شوورهێن باژێرێ خوە دکەن/ هێراکلیتوس

پەیڤەک
گەلەک جاران دانوستاندن دهێنەکرن، گەلۆ مەرجێن بکارن تێهزرکرنێن فەلسەفی د ئاخا مە دا بینە ژیانێ هەنە/ چنە؟ ئەرێ ئەڤ مەرجە کەتینە کۆنتێکستا مە یا رەوشەنبیری؟ مەبەست ژ فەلسەفێ وەک شێوەکێ تێهزرکرن و رەفتارێ، کو دبنە کۆنتێکستا ژیانێ. راستە پێشکەتنا هزر و فەلسەفێ پێدڤی ب سەرهەڤیا ئەپیستیمی‌یە، کو ل گۆر فۆرمێ تێهزرکرن و رێکێن وەرارا بوونێ رەوشەنبیریێ سەراست دکەن. ب گەریان و ئەنجام خویا دبیت، هێشتا ئەم نەگەهشتینە ئاستێ لۆژیک و ئەقلی، چونکو ئەڤە زانستەکە ل قانوون و مەرجێن گەهشتنا دادەکا راستا هزرێ دگەریێت. ئێدی کێمترین پێناسا لۆژیکی “زانستێ تێهزکرنان راستە”.

پرۆسێسا لۆژیکی/ ئەقلی
تێگەهشتنا ئەقلی د فەلسەفا کەڤن دا ب گەلەک جوران دەربازبوویە، هێراکلیتوس ــ Heraclitus ئەقلێ تەڤایی گرێدایی سروشتی دکەت و ب “لۆگۆس ــ Logos” بناڤکر و ئەناکساگۆرس ــ Anaxagore/ 500 ــ 428 ب.ز ئەقلێ تەڤایی ب ئەگەر و رێکخەرێ هەر تشتی دزانیت و ب “نۆس ــ Nous” ب ناڤ دکەت. هزرا هەڤپارا د ناڤبەرا هەردووکان دا “ئەقل دەسەلاتێ ل جیهانێ دکەت”( )، لێ ل گۆر هێگێل “ئەناکساگۆرس یەکەم کەسە گۆتی ئەقل دەسەلاتێ ل جیهانێ دکەت”( ). گرینگی پێدان ب ئەقلی ڤەدگەریتە سەردەمێن دێرین، مینا پێکۆلێن پارمێنیدس ــ Parmenides/ 515 ــ455ێ، کو ئەقل ب “راوستیان و لڤین”ێ‌ڤە گرێددا. هەروسا نێرینێن پلاتۆن و ئەرستۆی “دگەل ژێکجودابوونا هزرێن وان” ئەقل هێزەکا گەردوونیە. ب درێژیا دیرۆکێ مرۆڤ بوویە بەندێ دیالێکتیکا “باوری و ئەقلی”، لەورا پرۆتاگۆراس ــ Protagoras دگۆت باوری دەسەلاتێ ل جیهانێ دکەت و هێراکلیتوس دگۆت ئەقل/ لۆگۆس دەسەلاتێ ل جیهانێ دکەت.

رۆپیسپیر ئەقلی ب “بوونەوەرەکێ بلند” پەسند دکەت، کو هەر تشتی ئاراستە دکەت. دیکارت جودابوونەکا ئۆنتۆلۆژیا ڤەبر د ناڤبەرا ئەقل و سروشتی دا کر، کو گەوهەرێ ئەقلی هزرە، لێ گەوهەرێ سروشتی بەردەوامبوونە. ل گۆر هێگێل ئەو تشتێ شۆرشا فرەنسا 1789ێ کری، هەلدێرانا دەسەلات زالبوونا رەهایا ئەقلی ل سەر ژیانێ بوو، لەورا دڤێت هزر فەروەرێ دوورهێلی بیت. لۆژیک مە فێر دکەت، چەوا دڤێت ئەم هزر بکەین و بگەهینە ئەنجامێن راست. ب ڤی ئاوایی، ل ئوکیانۆسا سەردەمێ یەکەم، میتۆس ــ Muthos و لۆگۆس ــ Logos بالدەستێ ژیانێ بوون. ل ڤی سەردەمی هەلبەست ب هزر هاتبوو داگرتن و هزر ب هەلبەستێ هاتبوو گەرمکرن. ب ئەنجام “دیرۆکا گەردوونی ب خوە، بجهئینانا تەڤاییا پێشداچوونا هەردەما شارستانیا ئەقلیە”( ). ب ڤێ واتەیێ، دیرۆک و دوورهێل ب خوە، بەرهەمێ ئەقلێ مرۆڤاتیێ‌یە.

ئەڤ تێکهلیا د ناڤبەرا “ئەقلانیەت ــ Rationalism” و “دوورهێلی ــ Realism” دا رۆلەکێ گرینگێ شرۆڤەکرنێ دبینیت، چونکو ئەقلانیەت فەلسەفێ و تیۆری “د هێلا راڤەکرنێ دا” خورت دکەت، لێ دوورهێل هاریکاریا ئەقلی ب ماتریالێن بەرجەستە دکەت، داکو بکاریت راڤەکرنا بوویەران ل سەر ئاستەکێ بەرئاقل و لۆژیکی بکەت. وەک ئەنجام و هەڤبەرکرن ئەقل د رەوشەنبیریا گریگی/ رەواقی دا بەردەوامبوونا ژ ئێپیستیمۆلۆژی بۆ مۆرالیە، لێ تێگەهێ ئەقل د رەوشەنبیریا ئەرەبی دا بەردەوامبوونا ژ مۆرالی بۆ ئێپیستیمۆلۆژیە! هەروەکو ژ پێڤاژۆ و سەرهەڤیا دیرۆکێ خویا دبیت، کانت رەخنا ئەقلی ب مەزنترین ئەرکان بەرچاڤکر:
1. ئەقلێ هەستیار، هەستێن ب فۆرمێ وێنەیێن پێشوەختێن “جهـ و دەم”ی وەردگریت، کو دبنە ژێدەرێن ئێپیستیمۆلۆژی.
2. ئەقلێ کاریگەر، دەرهاڤێژێ تێهزرکرنێن پێشوەخت دکەت.
3. ئەقلێ پاک، گرینگیێ ددەتە راستیا تشتان و تێهزرکرنێن رەها( ).
ب ئەنجامێ کۆمەکا ریفۆرم و شۆرشان بەرێ ئاراستەکرنا خەلکی ژ ئیدیالیستی دا ریالیستی‌، وی دەمی پتر رۆناهی کەتە سەر ئەقلی، کو ئەقل خوەدیکا تشتانە، تشت ب خوە ژی د ئەقلی و بۆ ئەقلی دا‌نە. تێکهلیا د ناڤبەرا “هزر و درۆڤ” و “درۆڤ و تشتان” دا، دبنە متایێ ئەقلی، بەلێ پا زمان ژی خوەدیکا ئەقلیە، درۆڤێن پەیڤان ژی تشتن هزران دکەن. ئەقل ب فۆرمێ قانوونێن هەبوونێ زالی سەر دەسەلاتێ دبیت و دگەل هشیاریێ تێکهلی هەستان دبیت، چونکو گرینگیا فەلسەفێ تشتێ هەیی فام بکەت، تشتێ هەیی ژی ئەقلە. ئەڤە هندێ دگەهینیت فەلسەفە گیانێ خوە ب رێکا هزرێ ڤەدژەنیت، بەلێ ما گەلۆ دبیت هزر ب ئەقلی بهێتەکرن، بێی هزر د ئەقلی دا بهێتەکرن، چونکو هەر تشتێ ئەنجامێ تێهزرکرنێ نەبیت، بەرئاقل دەرناکەڤیت! ئەقل ژی ب ئەزموونان وەرارێ دکەت، لێ بەلێ دیسان وەک کارەکێ دیالێکتیکی سەربۆر ژی ئەنجامێ ئەقلیە، هەروەکو کانت دبێژیت هەر زانینا مرۆڤی ژ “سەربۆران دەسپێدکەت و ب سەربۆران ب داوی دهێت”. هێگێل قووناغێن پێشکەتنا ئەقلی ب ڤی ئاوایی، بەرچاڤ دکەت:
1. قووناغا هشیاریا یەکسەر: ل ڤێرێ بابەت جودایێ خوەیێتیێ‌یە و یەکسەر هەمبەر خوەیێتیێ دبیت، ل ڤێ قووناغێ چ ناڤبر نینن، لەورا ئەڤاهە بۆ تەڤ قووناغێن دی، شەنگستە.
2. قووناغا هشیاریا خوەیێتیێ: بابەت دبیتە خوەیێتی.
3. قووناغا ئەقلی: بابەت دگەل خوەیێتیێ هەڤدگرن( ).
دیارە هەموو گوهەرین و ڤەگوهاستن ژ رەوشا کەڤن بۆ یا نوو، ب هەڤدژیا خوەیاتیێ دەسپێدکەن، کو خوەیاتی هەمبەر بابەتی و گاڤێن گوهەرینێ دبیتە بەرهەلستکار.
ب سەرهەڤیا پێڤاژۆیا مرۆڤاتیێ خویا دبیت، گرێدانا دیالێکتیکی ب دیرۆکێ‌ڤە، دەربرینێ ژ سروشتێ ئەقلێ دیرۆکێ دکەت، فۆرمێ هشیاریێ د قووناغا دەسپێکا دیرۆکێ دا فۆرمێ هشیاریا تەڤایی، هشیاری، هەست و خرۆسک ب رێکا تەڤایی بوون، کو دگۆتنێ ئەقلێ تەڤایی. ب ڤی ئاوایی، تێگەهشتنا مرۆڤی بەردەوام بوو، تا کو مرۆڤی خوە ژ سروشتی رزگارکری و تێگەهێ تاکەکەسی و پرۆسێسا رەوشەنگەریێ دەسپێکری. ئەڤ پێرابوون و ئەزموونە بوونە ئەگەرێن رەوشا ئاڤاکرنا مرۆڤێ ئورۆپی، کو ل سەر هزرێن سیکولار و فەلسەفێ پەروەردە ببن، لەورا هوسرل دبێژیت: “چەوا مرۆڤێ ئورۆپی ژ هزرێن ئەقلی دبیت”( ). بەلێ دیارە ئەنجامێن نەرێنی یێن شەرێن جیهانێ کار ل سەر پرۆسێسا پێشکەتنا هزر و فەلسەفێ کر، هوسرل د پەرتووکەک خوە “پرسگرێکا زانستێ ئورۆپی…” دا ل سەر هەژاریا فەلسەفێ ل ئورۆپا و داویا مرۆڤێ ئورۆپی راوستیا.
ل گۆر هابرماس دڤێت جڤاک ب سایا تیۆرا گەهاندنێ بهێتە راڤەکرن. هێگێل د پرۆژێ خوەیی بجهئینانا فەلسەفێ دا، بزاڤا بجهئینانا پرۆژێ کانت یێ بکارئینانا ئەقلی د دیرۆکێ دا، دکر. هێگێل ل ژێر باندۆرا شۆرشا فرەنسی گەهشتە وێ باوریێ بێژیت “شۆرش پشکەکە ژ فەلسەفێ”! ل سەر ڤی بنواشی، مارکس هێگێل کرە بنگەهێ خوە یێ ئیدیۆلۆژیا. هەر ژ سەردەمێ رێنیسانسێ تا نوکە، رەخنە ل ئورۆپا ب پالپشتیا تەڤگەرێن سیاسی و پرۆسێسا هزری و فەلسەفی هاتیەکرن. رەخنە ل ڤێ دەڤەرێ پرۆسێسەکا بەرچاڤا گوهەرین و ئاراستەکرنا پێشکەتنا ئورۆپا دکەت. ب ڤی ئاوایی، راڤەکرنا ئەقلی ب چەند پێکۆل و ڤەکۆلینێن هزری هاتیەکرن، ڤێ یەکێ رێک ل بەر رەخنە و هەلسەنگاندنێن ئەقلی دەشتکرینە. ب راستی سەردەمێ رەخنێ یەک ژ دەولەمەندترین قووناغێن بزاخە، چونکو سەرهلدانا مۆدێرنیزمێ ژ رەخنا ئۆلێ مەسیحی دەسپێکر. ل ئورۆپا تەڤگەرا رەخنی ژ ئەقلی “کانت” دەسپێکر و پاش دەربازی ژیانێ “مارکس” بوو. سەرباری تەڤلی گەهـ و ئۆرگانێن مرۆڤی مینا سایکۆلۆژی “فروید” و بزاڤێن گاستۆن باشلار ــ Gaston Bachelard “پێکهاتێن ئەقلێ زانستی” بوو. رەخنا ئۆلی ب خوە ژی گاڤەک ژ بۆ تێهزرکرنێ‌یە، هەروەکو دیدرو ئەنسۆکلۆپیدیا خوە “ژ پێخەمەتی گوهەرینا تێهزرکرنا گشتی دانای”( ). دا کو دیمۆکراتیەت سەربگریت، دڤێت سیکولارکرنا ئەقل و سازیان بهێتەکرن، چونکو دیمۆکراتیەت کچا رەوشەنگەریێ‌یە و رەوشەنگەری ژی بەرهەمێ ئەقلەکێ رەخنەگرە! ئەڤێ پرۆسێسێ هەموو وارێن ژیانێ ب خوەڤە گرتن. ب ڤی ئاوایی، رەخنە دبیتە ئالاڤێ ڤەکرنا کۆدێن چەڤەنگێن جیهانا ئافرێنەران. تا کو تیۆرا رەخنا جڤاکی بۆ ئەقلکرنا “رەفتار، زانست، پەیڤ و فەلسەفە” نەهێتەکرن، بنگەهێ ئاڤاکرنا جڤاکی درست نابیت. دیارە پرۆسێسا رەخنێ ل ئورۆپا هند پێشکەت، تا رەخنا رەخنێ ژی پەیدا بوو، بەلێ هێشتا هزر و هەستێن رەخنێ ژی ل نک مە پەیدا نەبووینە! چونکو رەخنە د بیردانکێن مرۆڤێ رۆژهلات/ کورد دا و نەمازە د وارێ “ئۆلی و سیاسی” دا ئالاڤێ هلوەشیانێ‌یە، ل ڤێرێ ژی پرسیارەک بەرهەڤ دبیت، گەلۆ ئەقلێ تاکێ کورد و ئەقلێ گەردوونی چەند نێزیکی هەڤن! دیارە وەک ئەنجام رەخنە/ رەخنەگری ل ڤێ دەڤەرێ بەردەوام نەبوویە، کو ببیتە ئالاڤەک خەلکێ مە مینا دکتوورەکێ جڤاکی فام بکەت!

گەلۆ مرۆڤ دکاریت هزر د ئەقلێ مرۆڤێ کورد دا، بێی هزر د خەیالێ مرۆڤێ کورد دا بکەت! ئێدی بێی ژێککرنا ئالاڤێن ئەقلێ مرۆڤێ کورد، رێکێن دەربازبوونێ بەرچاڤ نابن، کو تا نوکە ل سەر هزرا مرۆڤێ کورد زالبووینە. مەبەست ژ شرۆڤەکرنا رەخنا ئەقلێ هەیی، دا کو ئەقلێ کلاسیک بهێتە خڵۆلەکرن و رێکا تومارکرنا ئەقلێ سەردەمی بهێتەکرن. ئەڤە ژی بیاڤێ سەربەخوەیا خوەیاتیا مرۆڤێ کورد و بەشداربوون د ئافراندنا دیرۆکێ دا بەرین دکەت! کاراییا هزری بەشەکە ژ کاراییا دیرۆکی و رۆنیا نێرینێ بەشەکە ژ رۆنیا ئەقلێ دیرۆکی. مخابن ل هەر دەرێ “شاشی و نەزانەبوون” وەرارێ دکەن، ب ئەنجام ئەقلێ کورە دەسەلاتێ ل مە دکەت. تیهزرکرن د فرەهکرنا بازنێ ئەقلێ گەردوونی دا، گرێدایی سەربەخوەییا مە یا هزریە و دەربازبوونا ژ ئەقلێ فەقەیە! ئەرکێ ئەقلێ مرۆڤێ موسلمان د چوارچووڤێن “جیهاد و راڤەکرنا سرۆشێ” دا هاتیە دوورپێچکرن، چونکو هێشتا سرۆش جهێ ئەقلی دگریت. مرۆڤ دکاریت ب ئاوایەکی دی بێژیت، فەلسەفە ل سەر بنگەهێ لۆژیک و ئۆل/ سرۆش هاتیە ئاڤاکرن! هزرێن مرۆڤێ ڤێ دەڤەرێ ل دۆر “سرۆشێ” کۆمبوویە، جیهان کریە شانۆگەریەک، دیمەنێ یەکێ کورتە ژ ڤێ جیهانێ دەسپێدکەت و دیمەنێ دووێ هەروهەرە ل جیهانێ دی بەردەوام دبیت! ئانکو هەموو پێکۆل دهێنەکرن “ئەقلێن کار بکەن” بهێنە ڤەدەرکرن!

ئەرێ پا گەلۆ دێ ب چ قانوون و دەستوور دادگەهکرنا ئەقلێ مە هێتەکرن؟ دڤێت سەرەدەریا دگەل ئەقلی گرێدایی گرینگیا هەلبژارتنا فۆرمێ مێتۆدێ‌ بیت، چونکو مێتۆد دەسنیشانا چەواتیا شرۆڤەکرنا ئەقلی دکەت، بەلێ پا دەما هزر بۆ کۆنتێکستی دهێتە گوهەرین، هزر راستی بازنبوونێ دهێت! ئەڤ جورە ئەقلە دکەڤیتە ژێر باندۆرا “پاشبەند و چاڤلێکرنێ”، ل جهێ ئەقلەکێ خورستی پەیدا ببیت، ئەقلەکێ وەرگر/ ڤەگوهاستی پەیدا دبیت! گەردوون “مادە و تەڤگەرە”، دەمەکێ خوەجهـ و دەمەکێ لڤەک، دەمێ خوەجهـ د ئەقلێ مە دایە و دەمێ لڤەک پرۆسێسا مە یا ژیانێ‌یە، ئەڤ هەردوو دەمە پێک ناکەن، ئالۆزیا کاراکتەرێ مە د ناڤبەرا ڤێ هەڤدژیێ دا دنالیت. ئەڤ ئەقلێ کورتبین و بێ دەسەلات، نە ئەقلە، چونکو مەرجێن تێهزرکرنێن تەندرست تێدا نینن، پرۆسێسا ئەقلی ل نک مە زالبوونا هێزێ‌یە.

ئەقلێ مرۆڤێ کورد هەر بەردەوامێ دوهیە، چونکو هەمان ئالاڤ و میکانیزمێن جارانن، راستە ئیرۆ بەحسێ “هەڤوەلاتیبوون، گەل، جڤاکا سڤیل، مۆدێرنیزم و…” دکەن، لێ تێگەهێ گشتیێ پاشڤەروو سەردەست و دەسەلاتدارێ ئەقل و مەژیە! هەر تشت دهێتە گوهەرین، لێ پرانیا خەلکێ زیندانیێ هزرێن کەڤنەشووپە، ئەڤ جورە ئەقلە گازندا ژ هەر تشتی دکەت، تەنێ خوە نەبیت! دڤێت ئەم خوە ژ خەونان رزگار بکەین، راستی پرسگرکێن خوە بێین و پێکۆلا ئەقلکرنا ئەقلێ خوە بکەین! ب راستی چاخێ هندێ هاتیە، ئەم سەرەدەریێ دگەل پرسگرێکێن خوە ب ئاوایەکێ ڤەکری و ئاشکرا بکەین، چونکو دڤێت گەلەک دەرگەهـ بهێنە ڤەکرن و ژ نوو گرێ و خالێن تابو بهێنە دەسڤەدان، داکو رێکخوەشکرنا ئەقلەکێ بهێز بهێتەکرن، کو چ سولتان ل سەر ئەقلی نەبن، ئەقل نەبیت!

پرۆسێسا بوونێ
دەم د فەلسەفا یوونانیا بەری سۆکرات دا، ب (“لۆگۆس ــ پەیڤ”، “فوزیس ــ سروشت”، “کۆسمۆس ــ سیستەمێ گەردوونی” و “ئەیون ــ دەم”) پێکدهێت. ئەڤە بوونە بنگەهێ تێهزرکرنا یوونانی و رۆژئاڤا، لێ کاسیرر لۆگۆس مینا ئەقل دبینیت. ئەیون ل نک هێراکلیتوس ب واتەیا دەم دهات، بەلێ ئەیون ل نک هایدیگەر ب واتەیا بوون دهێت، ژ بەر هندێ هایدیگەر دبێژیت: “دیرۆکا بوونێ ب خوەدانا بوونێ‌یە”( ). مەبەست ژ بوونێ ل گۆر هایدیگەر، چ ژ خوەیێتیا مرۆڤی دەربازی یێ هەمبەر دبیت. مرۆڤ دکاریت بێژیت پرانیا فەلسەفا هێگێل راڤەکرنا ئۆنتۆلۆژیا ئەرستۆیا پشتی پاککرن ژ باوریێن مێتافیزیکی یێن کەڤنار بوو. ئەڤێ ژی تێگەهێ “خوەیێتی” دەولەمەند کر، چونکو ب تێگەهشتنا ئەرستۆی “بوون” پرۆسێس و تەڤگەرە، کو ئەقل ب دیتنا ناڤبری راستیا بوونێ‌یە، هەبوونا جیهانێ ژی راستیا ئەقلیە. دیارە ئەو هەڤرکیا د ناڤبەرا مرۆڤی و سروشتی دا، هزر و هەڤدژیا د ناڤبەرا “هزر و ریالیست، هزر و جیهان و هشیاری و بوونێ” دا بوو. ل سەردەمێ رێنیسانسێ، مرۆڤ وەک ناڤەندا بوونێ هاتە ل قەلەمدان. ب ڤێ تێگەهشتنێ تەڤ فەلسەفێن راستەقینە ب خوە پرسێن ئارێشێن گەوهەرێ بوونێ‌ و رەوشا بوونا مرۆڤی‌نە. دیارە د ئۆلێ زەردەشت دا گەلەک گرینگی ب دیالێکتیک و پرۆسێسا بوونێ دایە، دیالێکتیک ژ دووتاییا “ئەهریمەن و ئاهورامەزدا” پێکدهێت و (ل گۆر هێگێل تێگەهێ ئاهورامەزدا، ب واتەیا “ئەز، بوون و ئافرێنەر” دهێت)( ).
تێگەهشتنا هێگێل بۆ لۆژیکی، تەڤایا پرۆسێسا ژیانێ‌یە، ب ڤی ئاوایی، پرسێن فیلۆسۆفان دیالێکتیکا تەڤگەرا فەلسەفا بوونێ بوون، چونکو دیالێکتیک تەڤگەرەکە ژ دوورهێلی دزێت. تێهزرکرن ب خوە ژی نێرینێن بوونێ‌ دگەل “جهـ و دەمی”نە، لەورا دیالێکتیکا هێگێل هەڤرکیا دگەل بوونێ‌یە و لۆژیک ژی دارێتنەکا ئەقلیا ڤێ هەڤرکیێ‌یە. ب ڤێ تێگەهشتنێ هێگێل یەک ژ فیلۆسۆفێن بوونگەری دهێتە هژمارتن، کو ڤەکۆلینا بوونێ ب سایا پرۆسێسێ دکر. لۆژیک د راستیا خوە دا سالۆخدانا تەڤگەرا بوونێ‌یە، ئەگەر لۆژیک دەربرینەک ژ ئازادیێ بیت، پا فەلسەفا هێگێل تەڤ دەربرین ژ ئازادیێ و پرۆسێسا ئازادبوونێ‌یە، چونکو ل گۆر هێگێل هشیاری ب خوەیێتیێ، ئەو ب خوە پرۆسێسەکا ئازادیێ‌یە و ئازادی ژی رێکا خوە پاراستنا خوەیێتیێ‌یە. فەلسەفا هێگێل ژی ل سەر چەند تێگەهان “ئازادی، خوەیێتی، هزر و تێهزرکرن” هاتە ئاڤاکرن، تەڤ ژی ژێدەرێن خوە ژ ئەقلی وەردگرن. هەر تێگەهێ مرۆڤی ب خوە گرێدایی “ئازادی، پێگیری و بەرپرسی”یە. سروشتێ مرۆڤی ئازادیێ دخوازیت، چونکو ئازادی فۆرمەکە ژ فۆرمێن ئەقلی، “خوەزایا مرۆڤی ب خوە ئازادیا د ئەقلی دایە”( ). بکارئینانا ئەقلی ژی دخوازیتە سەقایەکێ ئازادێ تێهزرکرن و دەربرینێ، لێ ئەڤە ژی ل سەر بنگەهێ مۆرالێ دیالۆگێ درست دبیت. مەبەست ژ دیالۆگێ گەهاندن و تێگەهاندنا ل جڤاکەکا ئەقل زالی سەر هەستان ببیتە. دیارە ل سەر ڤێ هەڤکێشێ گەلەک دانوستاندن هاتینەکرن. ل نک مە ئەقلانیێ هند جهێ خوە نەگرتیە، لەورا ئەڤ چاخە ب ئازادیەکا بندەست بەرچاڤ دبیت، چونکو ل نک مە دیمۆکراتیا سەر کاغەزێ دەربازی ئەردێ ژیانێ نەبوویە؟! ئەڤێ یەکێ فۆرمێ هەموو ئاراستەکرن و ململانێ گوهەری، ئەڤە ژی دبنە کەلەمێن رێکا رەوشەنبیریا کوردی. گەلۆ مرۆڤ دکاریت ل سەر گەنگەشێن سیاسی بێی بکارئینانا ئەقلی هزر بکەت! دیارە ئەقلێ سیاسی بنگەهێ خوە ژ پاشخانێن تەڤنێ جڤاکی وەردگریت. ئارمانجا فەلسەفێ بنواشێن سەرەکیێن چارەنڤیسا مرۆڤیە، مژارا فەلسەفێ جیهان ب فۆرمێ خوەیێ راستە، ئانکو جیهان وەک ئەقلە، ئەقل ژی هەست ب هەبوونا خوە بێی وەرارا مرۆڤاتیێ ناکەت. ئێدی تێکهلیا د ناڤبەرا “راستی و بوونێ” دا مێتۆدێ فەلسەفێ دەسنیشان دکەت.
دوورهێل دەربرینێ ژ بەشەکێ خواستەکێن ئەقلی دکەت، لەورا پێشداچوون دەربرینا بجهئینانا بلندا ئەقل و ئازادیێ‌یە، ئانکو پێشکەتنا دیرۆکێ ب خوە هشیاریا ب پرۆسێسا ئازادیێ‌یە. ئێدی مەبەستا هێگێل ژ دیرۆکا فەلسەفێ، ڤەکۆلینا دیرۆکا ب رێکا هزرێ‌یە، چونکو دیرۆکا راستەقینەیا مرۆڤی دگەل سەرهلدانا هشیاریێ بوویە. دیرۆکا راست پشتی جودابوونا مرۆڤی ژ سروشتیە، دیرۆکێ بێی هشیاری و ئازادی چ واتە نینن، دیرۆک پرۆسێسا ئەقلیە، مەبەستا ئەقلی ژی ئازادیە. ب ڤێ واتەیێ پێشکەتنا دیرۆکێ ب خوە وەرارا ئازادیێ‌یە، لێ دیسان پێشکەتنا ئازادیێ ژی گرێدایی پێشکەتنا هشیاریێ‌یە. هێگێل دبێژیت تەنێ د دەولەتێ دا هەبوونا مرۆڤیا ئاقل هەیە. مەبەست ژ دەولەتێ سازی و قانوونن، لەورا “ل هەر دەرێ قانوون هەبیت، ئازادی ژی هەیە/ روسل”( ).
ب ڤی ئاوایی، چاخێ دەم ژ فۆرمێ بازنی دەربازی شێوێ ئاسوی یان هێلێن راست بووی، هنگی دیرۆکێ واتەیا خوە وەرگرت، ل ڤی دەمی مرنا “ئەفسانە، هەڤیڤەندی و چەڤەنگان” هاتە هەلدێران. ئێدی دەسپێکا سەرهلدانا هشیاریێ ب شێوەکێ تاک دەسپێنەکریە، بەلکو وەک تەڤا بوویە. مرۆڤێ تاکێ بەرێ هەر تشتێ “هەست، هزر و خواستەک”ێن خوە ب رێکا تەڤایی دیتینە. نیتشە دبێژیت هونەرێ تراژیدیا دەربرینێ ژ گرینگترین پرسێن فەلسەفێ دکەت، کو دبنە پرسێن بوونێ، بوونا مرۆڤی ژی گونەهەکا جهگرتنا یێ دیە، لەورا سزایێ وێ دبیتە مرن! لێ بەلی گەلۆ مە بهایێ ژیانێ فامکریە، دا کو ئەم بهایێ مرنێ ژی فام بکەین! فەلسەفە تێهزرکرنا د بوونێ دایە، چیرۆک و دیرۆک ب خوە ژی رێکێن فامکرنا بوونێ‌نە. نیاسینا بوونێ ژی ب رێکا چەڤەنگ و تێکستێن بەردەست دهێتەکرن، چونکو چەڤەنگ رێکەکا تێهزرکرنێ‌یە. هەروەکو هێگێل دبێژیت جیهانا مرۆڤی ب زنجیرەکا کریارێن گونجای، د ناڤبەرا هەڤدژان دا دەرباز دبیت:
1. خوەیێتی هشیاری و تێهزرکرنێ وەردگریت.
2. خوەیێتی مینا تاک تەڤلی هەڤرکیا تاکێن دی دیار دبیت.
3. خوەیێتی مینا گەل دیار دبیت( ).
ل قووناغا سیێ گڤراندن د ناڤبەرا “خوەیێتی و بابەتی” دا دهێتەکرن، ئەڤە ژی ل سەر سێ ماتریالان “زمان، کار و مولکیەت” دراوستیت، دیارە زمان ژی رۆلێ یەکێ یێ ڤێ گڤراندنێ دبینیت.
هەڤدژی ئەلەمێنتەکێ سەرەکیێ دیالێکتیکا بوونا بوونەوەری و جڤاکی‌یە. فەلسەفا کانت فەلسەفەکا مێتۆدیە، د چوارچووڤێن تێگەهشتن و بکارئانینا ئەقلی دا وەک ئالاڤەکێ ئێپیستیمۆلۆژی چ وەک لۆژیک یان دیرۆک بیت، بکێر دهێت. راستە دیرۆکا فەلسەفێ وەک بەری و پشتی سۆکرات دهێتە بناڤکرن، بەلێ دیرۆکا فەلسەفێ ب گرانی ل سەر دوو کەسان “ئەرستۆ و هێگێل” راوستیایە. تا شۆرشێن مەزنێن سەردەمێ نوو “کۆپرنیکۆس، گالیلۆ، کیبلەر و نیۆتن”، رێ و رێبازێن ئەرستۆی سەردەست بوون، لێ پشتی ڤان ریفۆرم و شۆرشان فەلسەفا هێگێل روونشت. هەروەکو زانایێن ڤی واری دبێژن، هێگێل فەلسەفە تەڤ داعویرا، کەسەک پشتی وی پەیدا نەبوو، قووناغەکا نوو د وارێ فەلسەفێ دا دامەزرینیت. مارکس دگەل جودابوونا وی یا دگەل هێگێل، دبێژیت: “دەما من بەرگێ یەکێ یێ کاپیتالێ دنڤیسی، نفشێ نوو یێن بەرەدایی هێگێل مینا سەیێ مری ددیت، من دەسپێکر و هەلدێرا، ئەز خوێندکارێ وی سەیێ مری مە/ پلیمەتی‌ مە”( ). ئەڤە هندێ دگەهینیت، مارکس، نیتشە و… هەموو بەردوامبوونا هێگێلن، نەکو خوە وەک ئەلترناتیڤ دایە نیاسین. ب ڤێ واتەیی چەند فەلسەفێن پشتی هێگێل “دگەل یان دژ” کەتنە بن باندۆرا وی. د ڤێ هێلێ دا فوکۆ دبێژیت: “چەرخێ مە ب تەڤ رێکان پێکۆلکر، خوە ژ لەپێ هێگێل رزگار بکەت، چ ب رێکا لۆژیک، ئێپیستیمۆلۆژی، مارکس یان نیتشەی، لێ نکاری”( ). ئێدی تەڤ سەردەمێ پشتی هێگێل ل ژێر سیبەرا فەلسەفا وی دەربازبوو. ب گەلەمپەریا فەلسەفا هێگێل پارڤەیی سێ پشکان دبیت:
1. زانستێ هزری.
2. فەلسەفا سروشتی.
3. فەلسەفا گیانی( ).
لۆژیکا هێگێل ژی سێ بەشان ب خوەڤە دگریت:
1. تیۆرا بوونێ.
2. تیۆرا ماهییەتێ.
3. تیۆرا تێهزرکرنێ( ).
ب سەرهەڤی و ئەنجام، لۆژیک دگەل ئۆنتۆلۆژیایێ دهێتە نووساندن، گۆتارێن هزری ب خوە لۆژیکە، د هەمان دەم دا گۆتارێن بوونێ‌نە. ئەگەر لۆژیکا هێگێل دیالێکتیک بیت، پا بوون ب خوە ژی دیالێکتیکە. ولش دبێژیت: “هێگێل پێڤاژۆیا دیرۆکێ وەک وەرارەکا دیالێکتیکی راڤەکر. دڤێت ئەم بۆ تێگەهشتنا دیالێکتیکێ ڤەگەرینە کاروبارێن ئەپستراکێن فەلسەفێ، ئانکو بۆ لۆژیکێ”( ). ئێدی لۆژیکا دیالێکتیکێ، لۆژیکەکا رەخنەیی‌یە، رەوش و ناڤەرۆکا هزری ئاشکرا دکەت. دیالێکتیک هزر و ئەقلی نووژەن و کۆمدکەت، لۆژیک ب خوە دیالێکتیک/ پێشاندانا رێکخستنا مێتۆدیە. ل گۆر هێگێل تێکهلیا لۆژیکێ ب دیالێکتیکێ‌ڤە، سێ رەهندان ب خوەڤە دگریت:
1. رەهندێ ئەپستراک یان ئالێ تێگەهشتنێ.
2. رەهندێ دیالێکتیکی یان ئالێ نەرێنیێ ئەقلی.
3. رەهندێ تیۆری یان ئالێ ئەرێنیێ ئەقلی”( ).
ب راستی مرۆڤ نکاریت ل سەر هێگێل بنڤیسیت، ئەگەر دگەل وی هزر نەکەت، هێگێل دیرۆک کرە د شانۆیا تێهزرکرنا فەلسەفێ دا، کو ب فەلسەفا دیرۆکی بناڤکر. د ڤێ هێلێ دا ئەقل رۆلێ ناڤبرێ “دیرۆک و لۆژیک”ێ دبینیت، ژ بەر هندێ هێگێل پتر گرینگی ب لۆژیکا دیرۆکێ ژ یا ناڤەرۆکێ ددا. ب ڤی ئاوایی، ناڤبری دیرۆک ئێخستە ژێر لۆژیکا دیالێکتیکێ. هوسا پێڤاژۆیا دیرۆکێ سالۆخدانا هشیاریا ئەقلیە، هێگێل ب رێکا دیرۆکێ مانیفێستێن ستراتیژیا گشتیا بەرهەڤبوونا ئەقلی د بۆرینا دەمیا جیهانێ دا نیاسین. مژارا سەرەکیا فەلسەفێ “زالبوونا ئەقلیا ل سەر گەردوونیە”، چونکو هزرا ئەقلی د فەلسەفا هێگێل دا جهەکێ ناڤەندی ڤەگرتیە. ئێدی فەلسەفە ب تەڤ بەشێن خوە یێن دیالێکتیکی‌ڤە تەنێ ڤەکۆلینا ئەقلی د بیاڤێن جودا دا دکەت، کو ئەقلێ پاک د لۆژیکی دایە و ئەقلێ هاڤی د سروشتی دایە. ب ڤی ئاوایی، ئەقل گەوهەرێ دیرۆکێ‌یە، فەلسەفە ڤەکۆلینا دیرۆکێ ژ ئالێ ئەقلێ دەسەلاتێ ل دیرۆکێ دکەتە.
ئەقل ب خوە وێنەکێ بلندێ تەڤگەرا ئەقلێ هشیارە. ئێدی سروشتێ دیرۆکێ ل نک هێگێل ب خوە سروشتەکێ هزریێ، قووناغێن پێشکەتنا ئەقلی نیشان ددەتە. ئەقلێ دیرۆکیێ هێگێل خوە د ناڤبەرا هەڤرکیا بەردەواما ژ بۆ تێگەهشتنا تشتێ هەیی و پێکهاتێن وێ ل گۆر راستیا فامکری، دبینیت. ئێدی ئەقل ب خوە هێزا دیرۆکێ‌یە و د دیرۆکێ دا وەک پرۆسێسەکا جیهانا جهدەمی دهێتە بجهئینان. ل داویێ دبیتە دیرۆکا گشتیا گەردوونی.
ب ڤێ گزرتەبوونا دیرۆکی، ئەرێ گرینگە ئەم رابوردوی ڤەکۆلین یان رێکێن سوبەهی بکۆلین! گەلۆ ئەم دکارین دەرگەهێن کەلەپوورێ دوهی، کو هێشتا نەهاتبنە ڤەکرن، ڤەکەین. ئیرۆ ئەم بەر ب دوهی یان سوبەهی‌ڤە دچین! گەلۆ هەموو دەرگەهێن پاشەرۆژێ یان یێن دوهی دڤەکرینە! تێگەهشتنا مە بۆ کەلەپوورێ دوهی، پرۆسێسا ریالیستێ ئەڤرۆ و خەونێن سوبە ل بەر بیڤەلەرزانە. بباورم رەوشەکا هوسا بوو، لەورا د مانیفێستا کۆمۆنا پاریس/ 1871ێ دا، دەنگ بلند دبوون و دگۆتن: “نوویاتیێ ژ دەسەلاتا کەڤن رزگار بکەن”( ). ئەڤ هەڤسەنگ راگرتنە دخوازیتە ئەقلێن ڤەکری و مۆدێرن، ئەڤە ژی ب خوە “دیرۆکێ ئاڤا دکەن”، لەورا هایدیگەر دبێژیت بوون ل بەر کارتێکرنا دیرۆکێ‌یە، چونکو مرۆڤ دیرۆکێ ل سەر ئەزموونێن دوهی ئاڤا دکەت. ریکۆر دبێژیت: “کەلەپوور/ تیتال ب خوە ئەو رووبەرێ دەمیێ، کو مە ژ رابوردویی ڤەدبریت، نە ڤەبرینەکا مریە، بەلکو گوهەرینەکا ئافرێنەرا واتەیێ‌یە”( ). ب ڤێ تێگەهشتنێ گەلۆ ئەم دکارین خوە ل دەنگێ دوهی بکەینە خوەدان. کەلەپوور دیالێکتیکەکا گەهێنەرا بەردەوام و دابرانا ژ پێڤاژۆیا گەلان دهێتە، ئەڤ پرۆسێسە بەردەوام دخوازیتە رەخنە و چاڤدێریێ، کەلەپوور ژ پرسێن دامەزراندنێ بەر ب پرسێن دیرۆکێ‌ ڤە دچیت. ل ڤی دەمی دەنگێ دیرۆک/ کەلەپووری بلند دبیت، ئەڤ تێگەهشتنە د ناڤبەرا “ئاسۆیێن چاڤەرێ و کەشێ سەربۆری” دا دهێتە تێرکرن.
ل سەر ڤی کەلەپوور و بنگەهی، مۆدێرنیزم هەردەم ل بەردەوامی و رەواتیا خوە دگەریێت، ل گرانتیێن فەلسەفا گۆتارا شۆرشێن خوە دگەریێت، د ئەنجام دا مۆدێرنیزم خوە د هەمبێزا بوونێ دا دبینیت. دەما مرۆڤی پالپشتی ل سەر ئەقلێ خوە کری، هنگی گوهەرینێن ڤەبر د دیرۆکا گەردوونی دا درستکرن. ئەڤ وەرچەرخانە ب تایبەتی پشتی شۆرشا فرەنسی 1789ێ دەسپێکر، مرۆڤی رێکخستنا دوورهێلی ل گۆر خواستەکێن ئەقلی کرن. ل ڤی دەمی ئەقلی شیانێن خوە نیاسین!

ب کورتی، دیالێکتیک ب ئاوایەکێ گشتی پرنسیپا تەڤ تەڤگەر و ژیانێ‌یە، قانوونەکا ئۆنتۆلۆژیە د تەڤ ئاستێن هشیاریێ دا دەرێژ دبیت. دیالێکتیک تەڤنەکێ ریالیستی ب خوەیە و دەربرینەکە ژ هێخوازیا گشتیا ئەقلی، داکو ئەقل وەرارێ بکەت و خوە بنیاسیت. ب ڤێ واتەیێ هەڤدژی گۆتارەکا سەرەکیا دیالێکتیکا هێگێلیە، ئەڤ ئالاڤە وەک هێزەکا ڤەبر بۆ شرۆڤەکرنا ریالیستێ سەختە هاتە بکارئینان. هێزا هەڤدژیێ د ناڤبەرا “ئەرێنی و نەرێنی” دا دەرباز دبیت، کو دبیتە بنگەهێ تەڤ لڤین و تەڤگەران.

پرۆسێسا گوهەرینێ

گەردوون گرێدایی قانوونانا هەڤدژیێ‌یە، لۆگۆس ب خوە ژی ئەقلێ گەردوونیە، گەوهەرێ هەر تشتی د گوهەرینێ دایە. هەر تشتێ دلڤیت دژیت و هەر تشتی دژیت دلڤیت، چونکو راوستیان و بێهنڤەدان ژ ساخلەتێن مرنێ‌نە، کو لڤین/ تەڤگەر ژیانا خوە د هەڤدژیێ دا دبینیت. ئێدی هەر تشتەک د پرۆسێسا لڤینێ دا هەڤدژی خوە دبیت! د ڤێ هێلێ دا هێراکلیتوس دبێژیت: “گوهەرین قانوونا ژیانێ‌یە و ل جهێ خوە مان ژی مرن و ژناڤچوونە”( ). “ئەقل خوەدانێ گەردوونیە و دیرۆک د راستیا خوە دا وەک پێڤاژۆیا وەرارا ئەقلی دهێتە هژمارتن/ هێگێل”( ). ب ڤێ واتەیێ یەک ژ ساخلەتێن جڤاکان هەرتم د گوهەرینێ دانە، گوهەرین ژی قانوونەکە هەموو دیاردان ڤەدگریت، لێ دیارە ئەڤ یەکە ژی گرێدایی رەوش و گونجاندنێ‌یە. ب نێرینا ماکس ڤێبەر جەمسەرێن گوهەرینا جڤاکی ب هەڤرکیا د ناڤبەرا سێ پرنسیپان دا هاتینەکرن:
1. کەڤنەشووپی ــ Traditionalism.
2. ئەقلانیەت ــ Rationality.
3. کاریزما ــ Charisma( ).
تێگەهشتنا هێگێل بۆ گوهەرینێ “نەرازیبوون و رەتکرنە ــ Negation”، چونکو د هوندرێ هەر تشتەکی دا پشکەکا هەڤدژی و فاکتەرێن نەرازیبوون و رەتکرنێ تێدا هەنە، لێ ئەڤە ژی دخوازیتە ریفۆرم و شۆرشەکا ژ ڤێ هەڤدژیێ دەرباز ببیت. ل گۆر تێگەهشتنا هێگێل دڤێت شۆرش ل سەر هەر تشتێ هەیی بهێتەکرن، بەلێ پا پرسیار ئەرێ تێکهلیەکا موکم د ناڤبەرا تەڤگەرا دیرۆک و پرسگرێکێن هشیاریا گەلان دا هەیە! ل گۆر هێگێل مرۆڤ دکاریت دیرۆکا فەلسەفێ و فەلسەفا دیرۆکێ هەڤسار بکەت!
پشتی هلوەشیانا بلۆکێ رۆژهلات لیبرالیزمێ گاڤێن باش هاڤێتن، ژ بەر هندێ زانایێن ڤی واری دبێژن جیهانگیری وەک خەونێن وەلاتەکێ گەردوونی بەرهەمێ لیبرالیزمێ‌یە، کو ئیرۆ ئابۆری، تەکنۆلۆژی و رەوشەنبیری ب ساناهی ژ سینۆران دەرباز دبن. خەونا لیبرالیزمان وەلاتێ/ جیهانا بێسینۆرە! ب ڤێ واتەیی جیهانگیری دیاردەکا دیرۆکی و رەوشەنبیریە، ژ دایینکا ئورۆپیان ل سەدێ شازدێ هاتیە ئافراندن. ب کورتی شارستانیا ئیرۆ سەرماداریەکا گەردوونیا سوبەهیە، لێ رەوشەنبیریا مە یا دوهی/ ئیسلامیە!
ب راستی شۆرشا گەهاندنێ سینۆرێن “جهـ و دەم”ی هەلوەشاندینە، ئیرۆ گوهەرینێن مەزنێن تەکنۆلۆژیا ل سەر ئاستێ جیهانێ و دەڤەرێ دهێنەکرن. ئەڤ گوهەرینە دخوازنە دارێتنا تێگەهێن نوو، چونکو مرۆڤ د جیهانا تەکنۆلۆژی دا دبیتە ئاموور، دیارە ئەڤە ژی وەک ئەنجام جڤاکەکا ئامووری درست دکەت! ئەڤی جورێ پێشکەتنێ “رەوشەنبیریا پشتی نڤیسینێ/ پۆست نڤیسینێ” پەیداکر و رەوشەنبیریا نڤیسکی کەتە بەر هێرشێن رەوشەنبیریا وێنەیی. ڤی فۆرمێ رەوشەنبیریێ سینۆرێن زمانی بەزاندن، کو رەوشەنبیریا وێنێ “دیتن و گوهدێری”ێ بەلاڤ دکەت. ئەڤێ رەوشەنبیریا وێنەیی، کارتێکرن ل سەر پرۆسێسا خواندنێ ژی کر، کو خواندن بەر ب کێمیێ‌ڤە بچیت. رەوشەنبیریا وێنەی/ رەوشەنبیریا برینێ دهێتە بناڤکرن. ل ڤی دەمی تەلەفزیۆن و ئەنترنێت بوونە ئەلترناتیڤێن خواندنێ! تێکستێ ئەکرانێن تەلەفزیۆن و روویێ کۆمپیوتەری بوونە ئەلترناتیڤێن تێکستێن کاغەزێ، ئەڤاهە باندۆر ل سەر ئاستێ خواندنا زانکۆیان ژی کر. ئیرۆ سرتا بلەزا تەکنۆلۆژیایێ ئیدیۆلۆژی یا کریە “ڤیدیۆلۆژیا ــ Vedeologie”. راستە دەولەتێن سەرمادار داویا ئیدیۆلۆژیا هەلدێرا، لێ ل هەمان دەم دەسپێکا تەکنۆلۆژیا ژی هەلدێرا، بەلێ پا گەلۆ جەنگا تەکنۆلۆژیا بێ ئیدیۆلۆژیا دبیت! خوە پاراستنا هەمبەر ڤێ هێرشێ گرێدان ب ئۆلی‌ ڤەیە و ڤەگەراندنا کولتورێ کەڤنارە! جەنگا متایی کەتە سەر چەڤەنگان “نایک، ماکدۆنالد و…” و “ناسنامێن چەڤەنگی ــ Symbolic Identity” ژی پەیدابوون. ئها ب ڤی ئاوایی، راگەهاندن بوو پەیکەرێ دەسەلاتێ،‌ لەورا هێربێرت شیللەر ئەڤ یەکە ب “ئیمپریالیزما راگەهاندنێ” بناڤکر( )! ڤێ رەوشێ سینۆرێن د ناڤبەرا “ریالیست و خەیالێ” دا ئێخستنە بەر گۆمانێ، وەک ئەنجام بهایێن ئەستاتیکی و فانتازی هاتینە ژناڤبرن!
ئەڤ رەوشە دخوازیتە خواندنەکا هشیارانە، کو بکاریت تلا خوە دانە سەر برینێ، ئێدی دەم نکاریت دگەل مە یێ دلۆڤان بیت، چونکو پێشکەتنا بلەزا تەکنۆلۆژیا دەم ژی کریە قوربانێ خوە! ئەرێ ئەڤ پێشکەتنا تەکنۆلۆژیا وەدەکەت، کو جیهان ناسناما خوە ژ دەستبدەت!
پرسا ناسنامێ ل نک هێگێل گرێدایی دوئالیزما “ناسنامە و هزر”ێ‌یە، ب درێژیا دیرۆکا فەلسەفێ پرسا ناسنامێ ب ئاوایی ئۆنتۆلۆژی پتر ژ ئێپیستیمۆلۆژی هاتیە پێشکێشکرن، لەورا هایدیگەر گرێدانەک ئێخستە د ناڤبەرا “ناسنامە و بوونێ” دا. ناسنامە و جوداهی/ هایدیگەر، ئەڤ تێگەهشتنە ل سەر جودابوونا سەنتەر و رەخ هاتیەکرن. ژ هێلا دیرۆکێ‌ڤە په‌یدابوونا هزرا ته‌وته‌م/ ته‌وته‌میزمێ ب خوە ده‌سپێکا هزرا ناسنامێ و خوە نیاسینێ‌یه‌. ئەگەر پرسەک بهێتەکرن، ئەرێ پێگیری و ناسناما مە د هزر یان پرۆسێسێ دایە؟ دڤێت مرۆڤ ل سەر ڤێ هەڤکێشێ براوستیت، چونکو ب راستی ئەم ل سەر پرسێن مەزنێن بوونی نە راوستیاینە، کو گرێدایی ناسنامێ و پێگیریێ‌نە! ناسنامە ب خوە پرۆسێس و رەفتارە، بەری کو ببیتە تێهزرکرن، گەلۆ مە گرفتا ناسنامێ یان گرفتا ئەقلێ نکاریت گوهەرینان وەرگریت و رەوشەنبیریەکا نوو بەرهەم بینیت، هەیە؟ ب کورتی، (تێگەهێ “هویه‌” ژ پەیڤا فارسی “هست” و یوونانی “ئیستین” هاتیە، کو ب گشتی ژ واتەیا بوون دهێت/ فارابی)( ).
مرۆڤ ب ساخلەتێ خوە بوونەوەرەکێ رەوشەنبیرە، چونکو رەوشەنبیری دیاردەکا جڤاکیە بەرهەمێ پرۆسێسا ژیانا هەر گەلەکیە، ژ بەر هندێ رەوشەنبیری دبیتە هێڤێنێ ناسنامێ. ئێدی گەفێن ل رەوشەنبیریێ، گەفێن ل ناسنامێ‌نە، ل سەر ڤان تێگەهشتنان هشیاریا ناسناما رەوشەنبیری درست دبیت. ل گۆر نێرینا سامۆئێل هانتنگۆن رەوشەنبیری/ ناسناما رەوشەنبیری، ب واتەیا خوەیا بەرین دبیتە ناسناما شارستانیێ، کو نموونا هەڤگرتن، ژێکجودابوون و هەڤرکیێ ل جیهانا پشتی جەنگا سارە. ئەڤە هندێ دگەهینیت، جەنگ ب داوی نەهاتیە، بەلکو هەڤرکی کەتە هێلا گرفتا ناسنامان. ب ڤی ئاوایی، هەڤرکیا چیناتی بوویە/ دێ بیتە هەڤرکیا ناسناما کولتوران. لێ ئەگەر پرسەک بهێتەپێش جەنگ د ناڤبەرا کولتوران دایە یان د ناڤبەرا دەولەتان/ دەسەلاتان دایە، چونکو گەلەک جاران جەنگ د ناڤبەرا یەک کولتور/ ئۆل ژی دا دهێتەکرن!
ل گۆر سیستەمێ “تیۆرا بروکسیما = تیۆرا زانستێ جهی”، تەڤ کریارێن مرۆڤی هەلگرێ نێرینەکا جڤاکینە. ئەگەر جڤاک ب خوە ئەنجامێ کۆمەکا تێکهلیان بیت، پا رەوشەنبیری ب ڤێ واتەیێ بەرهەمێ ڤان تێکهلیانە. رەوشەنبیری بەرا هەر تشتی بەرهەمەکێ جڤاکی و مرۆڤاتیە، وەک تەڤنەکێ تێکهلکێش و ئالۆزە، راستە ژی رەوشەنبیری ل داویێ هشیاری‌ و راست هاتنا پرسێن سەردەمیە. ئەڤ سەرهەڤیا پرۆسێسا رەوشەنبیریێ، ب “دەبۆیا رەوشەنبیریێ” دهێتە بناڤکرن. رەوشەنبیری ب خوە “هشیاریا کۆمەکێ ب خوەیە”، مینا هشیاری ب “ناسنامە، خوەیاتی، تایبەتمەندی و…”، ئانکو رەوشەنبیری شێواز و فەلسەفا ژیانێ‌یە. رەوشەنبیری ئەوە مرۆڤ واتەیێ بدەتە تشتان، رەوشەنبیری شیوازێ تێهزرکرنا ژیانێ‌یە. رەوشەنبیری هشمەندیا ب خوەیە، د هەر رەوشەنبیریەکێ دا ئالێ خوەجهـ و لڤەک هەیە، لێ ل نک مە ئالێ خوەجهـ یێ لڤەک بەند دکەت! رەوشەنبیریا شۆرشا گلۆبالێ سەردەستێ هەموو جیهانێ بوویە، لەورا کێشا هەردەمی، فاکتەرێن مە یێن خوەیی ب هەمان ئالاڤێن جاران کار دکەن و فاکتەرێن دەرانی هەرتم د گوهەرینێ دانە! ئەڤە ژی ئالیسەنگیەکێ درست دکەت. مە پێدڤی ب “شۆرشەکا کۆپرنیکۆسا رەوشەنبیریە”، کو بکاریت هەڤکێشا کولتوری د ناڤبەرا “تێکستێ تیۆری” و “کریارا جڤاکی” دا هەڤسەنگ بکەت. دڤێت پرۆسێسا تێکستێ تیۆری و کریارا جڤاکی وەک دیالێکتیکی لێکگوهەرینەک هەبیت.
گڤاشتنێن دیرۆکی رەوشەنبیری نەچار دکەن، شووری پاناڤا خەباتێ ببن، جینالۆژیا رەوشەنبیرێ مە دخوازیتە رەهندێن دوورهێلی و دیرۆکی، کو بکارن واتەیێ بدەنە هەبوونێ، چونکو ئەڤ جینالۆژیا هەی بلندی سەر ئاستێ سفرێ نابیت. دڤێت مرۆڤ ریتما دیرۆکێ فام بکەت، دڤێت وژدانا مە ب ئاگرێ پرۆمیسیۆس بهێتە سوتن! دڤێت هزر و رۆهنیا فەلسەفێ/ فۆکو و حەزا هێزێ/ نیتشە، تەڤلی ئارکۆلۆژیا رەوشەنبیری و پرۆسێسا جڤاکی ببن، ئەڤە گیان و هێزێ ددەتە ئەقلی. دڤێت مە ژی دیۆگینەک ــ Diogene هەبیت، ب چرایێ خوە یێ ئەقلی رێکا مە رۆهن بکەت! راستە مرۆڤ نکاریت سەردەمێ خوە هەلبژێریت، لێ مرۆڤ دکاریت خوەیاتیا خوە دەسنیشان بکەت. هنگی رۆناهی دکەڤیتە سەر بنواشێ رەوشەنگەریێ!
مرۆڤ ب رێکا رەوشەنبیریێ دەردۆرێن خوە ناس دکەت و ل گۆر رەوشێ ئالاڤ و سەرەدەری دهێنە گوهەرین، لەورا دڤێت کورد ل دەسپێکێ ل سەر ئاستێ “رەوشەنبیری، ئەقلی و گۆتاری” تەڤگەرا خوە گەرم بکەن، چونکو ئەڤ ئەقلێ هەیی تەنێ “رەش و سپی و مە و وان” ناس دکەت. دڤێت رەوشەنبیری ژێدەرێن بها و رەفتارێن مرۆڤی بیت، چونکو ئەگەر رەوشەنبیری نەشێت گوهەرینێ بێخیتە تێکهلیا د ناڤبەرا مرۆڤی و ژیانێ دا، وی دەمی رەوشەنبیری ژ ئەرکێ خوە دکەڤیت! ل ڤێرێ پرسگرێکا سەرەکی بەرچاڤ دبیت. ئێدی کێشە ل ڤێرێ یا ئەقلیە، بەری کو ببیتە یا رەوشێ! دڤێت بەرا هەر تشتی رەخنا میکانیزم و مێتۆدێ ئەقلێ ئەڤ جورە رەوشەنبیریە بەرهەمئینای بهێتەکرن، بەری کو رەخنا رەوشەنبیریێ بهێتەکرن. چارەسەری ژی ب دانپێدانێ وەک گاڤا یەکەم دهێتەکرن.
ب راستی تەڤ فەلسەفان ژ پلاتۆن تا هابرماس رەوشا نوکە کریە خەمێن تێهزرکرنێن خوە، ئانکو هەموو پێکۆلێن مرۆڤاتیێ گەریان ل واتەیێ‌یە! بەلێ گەلۆ مرۆڤ دکاریت بێ کار سەربۆران سەرهەڤ بکەت! پا گەلۆ ئەگەر گەلێ کورد کار نەکەت، دکاریت بهێتە گوهەرین! یان ژی دیارە گەلێ کورد ل واتەیا جیهانەکا بێ واتە دگەریێت! ل ڤی دەمی دودلیا بازنیا تەڤگەرێن جڤاکی، رێگریا وەرارێ دکەت، ئەڤ یەکە ژی پتر ب ڤەکۆلینێن سۆسیۆلۆژی زەلال دبیت.
دخوازم ڤێ ڤەکۆلینێ ب گۆتنەکا مەزنان یا چینی ب داوی بینم: “ئەقلێن بچووک دانوستاندنێ ل سەر کەسان دکەن، ئەقلێن ناڤنجی دانوستاندنێ ل سەر تشتان دکەن و ئەقلێن مەزن دانوستاندنێ ل سەر پرنسیپان دکەن”!

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *