د. ئاریان ته‌ته‌ر
نیهاد فه‌وزى سه‌لیم
فاكۆلتیا زانستێن مرۆڤایه‌تى ـ پشكا ده‌رونناسى ـ زانكۆیا زاخۆ

د ئه‌ڤرۆ یا مه‌ دا په‌یوه‌ندیا مرۆڤى و ژینگه‌هێ گه‌له‌ك دهێته‌ باسكرن و شرۆڤه‌كرن، هه‌روه‌سا پرانیا تایبه‌تمه‌ندان دبێژن: ئه‌ڤ په‌یوه‌ندى و تێكه‌لیا نها دگه‌ل ژینگه‌هێ دهێه‌كرن ره‌وا نینه‌. دیسان ره‌خنا هه‌رى مه‌زن ژلایێ رێكخراوێن ئیكۆلۆجى دهێن و دبێژن: ئه‌ڤه‌ نێزیكى سه‌د سالانه‌ ئه‌م یێ ب ته‌كنیكێ و پێشه‌سازیێ ستراكتۆرێ ژینگه‌ها خوه‌ پۆچ دكن. هه‌لبه‌ت ئه‌ڤ ره‌خنه‌یێن هه‌نێ بێ داویى نه‌، یان هه‌ر رۆژنامه‌یه‌كا ئه‌م بخوینن دێ تێدا بینین كو چینا ئوزۆنێ ده‌م بۆ ده‌مى یا به‌ره‌ڤ لاوازیێ ڤه‌ دچت و دوا ئوكسیدا كاربون(co2) د كه‌شى ده‌ یا زێده‌ دبت. هه‌روه‌سا سرۆشت، ئاڤ و هه‌وا، رۆژ بو رۆژێ پیس دبن و دارستان كێم دبن ب ملیونان گیانه‌وه‌ر دمرن و نامینن و ژبه‌رى چل سالان زانایێن مه‌زن دگۆتن ئابۆر هه‌موو تشت نینه‌ و ئه‌م ل سه‌ر ئه‌ڤێ چه‌ندێ هایدارى كرن، هه‌تا وى راده‌ى مرۆڤێن ره‌وشه‌نبیر خوه‌پێشاندان كرن, یان ژى ئه‌ف پیسكرنا ژینگه‌هێ ب ته‌كنیكێ ب وێ رامانێ بۆ مه‌ دیار دبت كو مروڤێ نها ب خوه‌ پروبلێمێن هه‌بونى(وجودی) ێن خوه‌ چاره‌سه‌رنه‌كرنه‌ . ئه‌و دونیایا زارۆك تێدا دهێن قوتان و بێ ئارامى و بێ ئه‌ڤینى و ب هه‌ژارى مه‌زن دبن, ژن مینا ئامیره‌كى سكسى دهێته‌ بكارئینان و كڕین و فروتن . ل وێ دونیایا وه‌ڵات دهێن بن ده‌ست كرن و جه‌نگ لێ به‌رپا دبن و ئاماده‌كارى ژ بۆ جه‌نگ و شه‌ڕان دهێن كرن ب مه‌لاینان مروڤ برسى و سه‌خفه‌ك ل سه‌ر سه‌رێ خوه‌ نه‌ى و بێ جه دیسان ل وێ دونیایا گونه‌هبارى و ئیدمان به‌لاڤ دبت . براستى ئه‌ڤ تشتا هه‌نێ نه‌ ستراكتۆره‌كى پاقژه‌ بۆ ئاڤاكرنا په‌یوه‌ندیه‌كى خورت دناڤبه‌را مروڤى و ژینگه‌هێ دا , ئه‌م دشێن ڤێ هه‌موویێ بكورتى بێژین: ژیانامه‌ یا كه‌فتى د مه‌ترسییێ دا و مرۆڤایه‌تى یا به‌ره‌ڤ خوه‌ كوشتنه‌ك ب كومى (جماعی) ڤه‌ دچت.
ئه‌م وه‌ك ده‌رونناس، دێ دیتنه‌ك سایكۆلۆژى ل دوور په‌یوه‌ندیا سرۆشتى و مرۆڤى دیاركن و ئه‌م دێ په‌یوه‌ندیێن فیزیكى، كیمیایى و بایلۆژى و سیاسى و ئابورى بۆ كه‌سێن تایبه‌تمه‌ند د ئه‌وان بواران دا هێلن, ب دیتنامه‌ ئه‌ركه‌كێ پیرۆزه‌ هه‌گه‌ر سایكۆلۆژى رۆله‌ك پۆزه‌تیڤ دڤى وارى دا بگێرت. ستراكتۆرێ شرۆڤه‌كرن و كارتێكرنا مه‌ ل سه‌ر ڤێ چه‌ندێ دێ تیورا ده‌رونناسێ مه‌زن (ئه‌لفرێد ئادله‌ر)ى، بت. ژبۆ ئادله‌رى ستراكتۆرێ كه‌سایه‌تیا مرۆڤى هه‌ست ب كێماسیێ یه‌، یان ب ده‌ربرینه‌ك دى دبێژت: هه‌ست ب كێماسیبوونێ سه‌نته‌رێ كه‌سایه‌تیا مرۆڤى یه‌. ب راستى هه‌ر تاكه‌ كه‌سه‌ك هه‌ست دكت یێ لاوازه‌ و خوه‌ كێم دبینت ژ ده‌وروبه‌ران، لێ هه‌ر مرۆڤه‌ك ب ره‌فتارێن جیاواز ل سه‌ر ڤێ هه‌ست ب كێماسیبوونێ هه‌ولددت خوه‌ قه‌ره‌بوبكت و ب هه‌ر رێكه‌كێ بت ب تایبه‌ت ب رێكا ده‌سهه‌لاتێ یان بۆ ب ده‌ستڤه‌ئینانا ته‌ناهییێ پێكولێ دكت ڤى هه‌ستى لده‌ڤ خوه‌ نه‌هێلت.
هێزا دژى هه‌ست ب كێماسیبوونێ لده‌ڤ ئادله‌رى، هه‌ست ب كۆمه‌لایه‌تیێ یه‌ (social interessting)، ئانكو خورتكرنا هه‌ستێ كۆمه‌لایه‌تیێ ب رێكێن پیرۆز وه‌كو (خوه‌ناسكرن, ئه‌ڤینى, خێرخوازى, به‌رپرسیارى ژ خوه‌ و ژ هه‌موو مرۆڤایه‌تیێ, په‌یوه‌ندیێن راست و دروست دگه‌ل ده‌وروبه‌ران و ژینگه‌هێ, هه‌روه‌سا كارێن پیرۆز)، بێگومان ئه‌ڤ چه‌ندا هه‌نێ دێ رێژا هه‌ست ب كێماسیبوونا مرۆڤى نزم كت.
ئه‌م وه‌ك ده‌رونناس دبینن، كو ئه‌ڤ په‌یوه‌ندیا مه‌ یا نه‌ره‌وا دگه‌ل ژینگه‌هێ نه‌ساخى یه‌. و پێدڤییه‌ رێكێن چاره‌سه‌رییێ بهێن دیتن ژبۆ قورتالكرنا بۆنه‌وه‌رێ زیندى ژ ئه‌ڤێ ئێش و ئه‌له‌مێ, نه‌ ب تنێ ئه‌م سه‌خله‌تێن ڤێ نه‌ ساخیێ بزانین، ئانكو شروڤه‌كرنا ده‌رونى شه‌رێ سه‌خله‌تان ناكت بۆ چاره‌سه‌ریێ، به‌لكو شه‌رێ ره و ریشالێن سه‌خله‌تێن نه‌خوشیێ دكت ژبو چاره‌سه‌ریێ. ئه‌م نابێژن بلا بریارێن كێمبوونا دوا ئوكسیدا كاربون(co2)نه‌هێن دان، یان ئه‌نه‌رژییا پاقژ نه‌هێت چێكرن یان دارستان نه‌هێن چاندن یان ئاڤ نه‌هێن پاقژكرن ژ پیساتییێ، بكورتى ئه‌م نه‌ دژى ڤان پێنگاڤانن به‌لێ ئه‌ڤ رێكێن هه‌نێ نابن قورتالكه‌ر بۆ ڤێ پرۆبلێمێ، به‌لكو ئه‌ڤه‌ چاره‌یێن ب سه‌رڤه‌نه‌,هه‌روه‌سا ئه‌م نه‌ دگه‌ل بیروباوه‌رێن(لوت ڤیك كلاگس و مارتن هایدیگه‌ر) و چه‌ندین زانایێن رومانتیكى ێن نوى داینه‌ كۆ زانستێ ته‌كنیكێ دژى زانستێ مروڤایه‌تیێ دبینن به‌لكو باوه‌ریا مه‌ ئه‌وه‌ مروڤ هه‌موو زانینێ ب هه‌ر ئالیه‌كێ ڤه‌ ب ده‌ست بینت و ته‌ركیزا گشت زانستان لسه‌ر پێشكه‌فتنا مروڤى و مروڤایه‌تیێ بیت ب ڤى ره‌نگى مروڤ ب خوه‌ دێ په‌یوه‌ندیه‌ك جوان دگه‌ل ژینگه‌هێ ئاڤاكت . ئه‌و چاره‌یا ب باوه‌رییا مه‌ هاتییه‌ دیتن، مامۆستایێ مه‌ یێ مه‌زن (ئه‌لفرێد ئادله‌ر) مه‌ فێر دكت و دبێژت : پێدڤییه‌ ئه‌م مرۆڤێن نوكه‌ بگورن و مه‌ بڤێت یان مه‌ نه‌ڤێت پێدڤییه‌ ئه‌م شێوێ ژیانا خوه‌ بگهورن و مرۆڤه‌كى نوى دروست بكن و ڤێ هه‌ست بكێماسیبوونا وى كێم بكن و هه‌ست ب كۆمه‌لایه‌تیبوونا وى ب هێز بێخن.
براستى نه‌به‌خته‌وه‌ریه‌ك مه‌زن بوو، بۆ مروڤایه‌تیێ كو زانستێ (ته‌كنیكێ و پێشه‌سازى) ژبه‌رى زانستێ مروڤایه‌تیێ (سایكولوژى و فه‌لسه‌فى) پێشكه‌فتى, ل ڤێره‌ ئاریشه‌ نه‌ ته‌كنیكه‌، به‌لكو ئه‌و مرۆڤن یێن ته‌كنیكێ دروست دكن و بكاردهینن یان كه‌سایه‌تیا وى بۆ مه‌ گرنگه‌. ئه‌رێ چ مفا د دروستكرنا مۆشه‌كان دا هه‌یه‌ بۆ مرۆڤان ؟ دابچن سه‌ربانێ هه‌یڤێ و به‌هرا پتریا وان ئه‌ڤینى د دلیى دا نینه‌ و حه‌ز ژ مرۆڤێن نێزیكى خوه‌ ناكن یان هه‌تا هنده‌ك حه‌ز ژ هه‌ڤسۆیێن خوه‌ ناكن ؟ یان چ مفا د مه‌زاختنا ئه‌ڤى رێژا مه‌زنا پاره‌یى ده‌ هه‌یه‌ بۆ مروڤان، داكو بچن ل هه‌ساره‌یه‌ك دى بگه‌رن دا بزانن ژیان لێ دبت یان نابت و سێ چارێكێن مرۆڤان د هه‌ژاریێ دا دژین و نان نینه‌ بخون ؟ یان چ مفا دهندێ دایه‌ ئه‌م عه‌رد و دارستان و ده‌ریاێن خوه‌ ب پارێزین و مروڤ ب خوه‌ مه‌ژیێ هه‌ڤ دوو داگێربكن ؟ یان چ مفا دێ بو مروڤان هه‌بیت ئه‌گه‌ر داروبار و گیانه‌وه‌رێن لسه‌ر عه‌ردى ب پارێزن و ب هێلن و ب ملیونان مروڤ ب هێنه‌ كوشتن و به‌رزه‌كرن ل ژێر داگیركه‌ریێ و هه‌ژاریێ دا بژین ؟ هومانست(ئێرڤین چارگاڤ) د په‌رتوكا خوه‌ یا ب ناڤێ(لدور ئه‌وێن دژین 1993) راست دیاركر و گوت : چ مفا د هندێ دایه‌ كو بتریا وه‌لاتان زۆربه‌یا پارێن ملله‌تێ خوه‌ ب كرینا چه‌كى د مه‌زێخن و ملله‌تێ وان ژبه‌ر باردۆخێ نه‌ ئارامییێ و نزمبوونا ئاستێ ژیانێ و زانینێ دنالت. و هه‌مى هێڤیێن وان ببنه‌ ته‌ناهى، ئارامى و پاریه‌ك نانى ! دیاردبت مرۆڤایه‌تیا نوكه‌ گه‌له‌ك كێماسى هه‌نه‌ د وارێ فه‌لسه‌فێ، سایكۆلۆژى و هونه‌رى دا، به‌لێ دڤێت ئه‌م بێ هێڤى نه‌بن وه‌ك (نیچه‌) د په‌رتۆكا خوه‌ یا بناڤێ (زه‌ره‌ توستا) دبێژت: دلێ عه‌ردى زێره‌. پێدڤییه‌ ئه‌م حه‌ز ژێ بكن و خیانه‌تێ لێ نه‌كن، دیسان بوو به‌رسڤدانا ڤان پرسان ده‌رونناسێ مه‌زن (ئادله‌ر) دبێژت: پێدڤییه‌ ئه‌م هه‌موو هێز و پارێن خوه‌ ل فێربوون، و ره‌وشه‌نبیرى و خوه‌ناسكرن و مرۆڤناسییێ دا بمه‌زێخن. هه‌روه‌سا فه‌ره‌ ئه‌م مرۆڤه‌كێ نوى دروست بكن و ببت مرۆڤه‌ك (خوه‌ناس, مرۆڤناس و جیهانناس) مرۆڤه‌ك به‌رهه‌م هێنه‌ر و پرى ئه‌ڤینى و مرۆڤایه‌تى د دلى دا, دیسان فه‌ره‌ زانستێن سروشتى و ته‌كنیكى و ئیكونومى مه‌ به‌ره‌ف پێشكه‌فتنه‌كى سوشیال و مروڤایه‌تیێ ب بیت كه‌واته‌ ب ئه‌ڤى ئاوایى مرۆڤ دێ بت ئامیره‌ك بۆ پێشكه‌فتنا مرۆڤایه‌تیێ و ژینگه‌هێ.
هزركرن و گرتنه‌ به‌ر بۆ رێكا چاره‌سه‌ریێ ژڤێ نه‌خوشیێ، ب رێچونه‌ ل سه‌ر رێبازێن فیلۆسوف، هونه‌رمه‌ند و سایكولوجستێن مه‌زن. ئه‌م ل ئه‌وێ باوه‌ریێ نه‌ كو رێبازێن وان پیرۆزن و بێگومان دێ گه‌هن چاره‌سه‌ریێ ب تایبه‌ت ب رێكا هونه‌رمه‌ندیێ، چونكى هونه‌رمه‌ندان ئه‌م فێرى جوانیا سرۆشتى و جوانیا رۆحێ كرینه‌, براستى هونه‌رمه‌ندیا راست پرى ئه‌ڤینه‌ ژبۆ سروشتى و هه‌مى مرۆڤایه‌تیێ .

* ئه‌ڤ بابه‌ته‌ د گوفارا هیزل ژماره‌ 27 سالا 2014ێ به‌رپه‌رێ69 دا هاتیه‌ خوارێ.
*مفا ژ ئه‌ڤى ژێده‌رى هاتییه‌ وه‌رگرتن :
Rattner,Josef,Danzer,Gerhard,Philosophie Fuer den Alltag, Wissenschaftliche Buchgesellschafe,Darmstadt 2004 Germany.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *