سەبری سلێڤانەیی

هه‌ڤپه‌یڤین:
شه‌ده‌ن تائى
دلێر كه‌مال

پ/ هندەکێ باسێ خوە بۆ خواندەڤان بکە.

بەلێ، ئەز باوەر دکم مرۆڤ باسێ هندەک پرسێن دی بکت گرینگترە ژ پرسێن کەسایەتی، هەرچەندە هندەک کەس هزر دکن ب سانەهی یە مرۆڤ باسێ خوە بکت ب تایبەت هەگەر ئەو مرۆڤە نڤیسکار یان رۆماننڤیس بت.
پرسا نیاسینا زاتێ مرۆڤی، هەم ئەرک و هەم داخوازەکا ئەزەلی یە ل نک هەر کەسەکێ هەروەک سوکراتی گۆتی، ناسناما مە یا مرۆڤایەتی ب خوە ژی پرسەکە و میرات و شکەستنێین زەمەنێن مە دبزڤینت، ناسنامە پتر ژ جارەکێ و هەر جار ب ئاوایەکێ جودا هاتییە بوهژاندن، بەلێ دیسان ئەز دێ ب سوپاسی ڤە هەولدم خوە بۆ خواندەڤانێن هێژا بدم نیاسین…
سەبری سلێڤانەیی، نڤیسکار و رۆماننڤیس ژ هەرێما کوردستانێ، ل سالا ١٩٧٢ یێ ژ دایک بوومە وەک کو ل ناسنامەیێ نڤیسی، لێ بەلێ ئێکێ تیرمەهێ ب تنێ هەژمارەکە چو واتایان بۆ من ناگەهینن. تۆ باوەر دکی، نڤیسکار و رۆماننڤیسەک رۆژا ژدایکبوونا خوە نزانت، ئەو ژی ژبەر ژینگەها جڤاکی یا کو ژبلی چەوساندن و دەردەسەرییان چو دی پێشکێشی مالباتێن کورد نەکری و مالباتا من ژی ئێکە ژ وان.بابێ من، رەحما خودێ لێ بت، دەمێ باسێ رۆژا ژدایکبوونا من دکری، جارەکێ دگۆت تۆ دوماهیکا هاڤینێ هاتی سەر دونیایێ و جارەک دی دگۆت دەمێ فلان کەسێ گوندی مری… ئەها هوسان مە هەڤناسین دگەل دیرۆکا خوە کر، ب رێکا ڤەگێرانا هندەک کەسین نەخواندەوار، نەشیان تەنانەت رۆژا ژدایکبوونا جەگەرێن خوە ژی ب ئەسەهی بنڤیسن.ب هەر حال، ئە زل قەزا سێمێلێ مەزن و پەروەردە بوومە، ئەو قەزایا گەلەک دەردێ تەعریبێ دیتی. من خواندنا خوە یا ناڤەندی ل عەینی جهی ب دوماهیک ئینا، پاشی چوومە پارێزگەها دهۆکێ دا پەیمانگەها مامۆستایان بخوینم و ل سالا ١٩٩٢ ب دوماهیک هات. دگەل سەرهلدانێ ئەز بەشداری کارێ سیاسی بووم بەلێ ژبەر تێکچوونا رەوشا سیاسی ل هەرێمێ، نەچار بووم بەرێ خوە بدم هەندەران و ل ئاورۆپا ئاکنجی بووم. هەتا سالا ٢٠٠٦ وەکو پەنابەرەکێ سیاسی ل هۆلەندا بووم، پاشی ڤەگەریام کوردستانێ و من دەست ب کارێ پەروەردە و فێرکرنێ کر. ئەز ب فیلۆسۆفییا سوکرات و پلاتۆ و ئەرستۆتالیسی داخبارم، ب تایبەت تەیۆرا وان دەربارێ حوکمرانیێ، ئەوا باسێ حاکمێ فیلۆسۆف دکت، لەورا ژی وەک حەز و مەرەق، ئەز چووم کولیژا نەورۆز دا سیاسەتێ وەکو تەیۆری بخوینم. سیاسەت ل نک من زانست و هونەر و هزرە، نەکو حزباتی و پارتیزانی یە، ئەو بوو ل سالا ٢٠١٣ ئەز ب پلەیا هەری باش ژ زانکۆیێ دەرچووم و من باکالۆریۆس ب زانستێن سیاسی، بەشێ پەیوەندیێن نێڤدەولەتی، وەرگت.

هەتا نها تە چەند رۆمان هەنە و ئایا بۆ زمانێن دی هاتنە وەرگێران یان نە؟
ئێکەمین رۆمانا من (ئاڤا مەزن – دەمێ کو ماسیێن خوە تێهنی دهێلت) ب رێنڤیسا لاتینی ژ ئالێ وەزارەتا رەوشەنبیری ل سلێمانیێ ل ٢٠٠٤ هاتییە چاپکرن و بەلاڤکرن، پاشی رۆمانا (بیست سال و ئێڤارەک) ژ ئالێ ئێکەتییا نڤیسکارێن کورد – دهۆک ل سالا ٢٠٠٥ هاتە وەشاندن، پشتی هینگێ رۆمانا (مریەما – کچەژنەک ژ زەمانەک دی) ل سالا ٢٠٠٧ ژ ئالێ هەڤالێ نڤیسکار عەبدال نووری ڤە هاتە وەشاندن و هەژی گۆتنی یە هەتا نها پێنج جاران چاپ بوویە و بۆ زمانێ عەرەبی (ل قاهیرو و لوندن) و ئینگلیزی هاتییە وەرگێران و چاپکرن، هەروەسان وەک مەنهەجێ کولیژا ئادابێ ل دهۆک و زاخۆ هاتە خواندن، ئەڤە ژبلی چاپا لاتینی کو ل ئامەدێ دەرکەتییە. ل سالا ٢٠٠٩ ێ رۆمانا (سیفرا سلیڤی – گەریانەک ل قەدێ دی) ب سپونسەرییا هەڤالێ هێژا عەلی هالۆ ڤە هاتە چاپکرن، وەکی دی من هندەک پەرتووکێن دی ژی هەنە بەلێ نە رۆمانن، بەلکو د بوارێ فەلسەفە و سوسیۆلۆژیێ دە نە.

مەزنترین قەبخوازی ل هەمبەر رۆمانا کوردی چ نە؟
مەسەلە نە قەبخوازی ل هەمبەر رۆمانا کوردی، بەلکو ل هەمبەر هەبوونا کوردی ب خوە یە ل ڤێ دەڤەرا موزائیکی و تژی کونفلیکتێن سیاسی و بونیەوی یێن جڤاکان د پێرسپەکتیڤێ نڤیسکاری دە.
رۆمان دیتنەکا پانۆرامایی یە بۆ هەر تشتێ گرێدایی ژیانا جهـ و دەمی. د ڤێ جوگرافیایێ دە، ئەم پریتانسیۆنێ (ئیدیعائێ) ب هەبوونا گەلەک تشتان دکن بێ کو ئەم وان بنیاسن، یان سەرەدەریێ دگەل بکن. ئەم هەبوونەکا ئانتولۆژی ددن هەر تشتەکێ و ژبیر دکن کو ئەم ب خوە ژبەر هەبوونەکا بێسەروبەر دنالن، ئەم بوونەوەرێن ژبیرکری و نەئامادە نە د جیهانەکێ دە کو مینا تاخەکێ یە د رۆمانێن نەجیب مەحفوزی دە، خەلکێ وێ هەڤدوو ناس دکت، ئەم ژبیرکری و دویر و دابرایی نە و کەسێ وەسان نەشێت زوی ب زوی بریاران بدت و هەبوونێ ببەخشت یێن دی.
ئەز دبێژم هەلبەست دیوانا عەرەبانە و رۆمان تایتلێ ئاورۆپا یە، بەلێ ئەم کورد، گەرەکە ئەم پرسیارێ ژ خوە بکن: ئەم ل کویڤە و رۆمان ل کویڤە؟
هەگەر مەبەستا تە رۆمان وەک نڤیس ل سەر کاغەزان بت، بەلێ هندەک هەولدانێن باش هەنە هەر ژ دەستپێکێ (رۆمانا شڤانێ کورد یا عەرەبێ شەمۆ) و هەتا نها، بەلێ هەگەر مەبەستا تە دیاردا رۆمانێ بت، ئەز دبێژم نە ب تنێ ل نک مە نینە، بەلکو ل ڤان دەڤەران هەموویان نینە.
رۆمان کچا باژێرانە و ئەم جڤاکێن گوندی نە د ئاڤاهیێن نوی دە دژین… وەختێ ئەم ژ سەر گوندان رابووین و هاتینە باژێران، پێدڤی بوو باژێر ئیحتیوائا مە بکن، کولتوور و کارێکتەرا مە یا گوندییانە ببوهژینن، دا ئەزموونا باژێران ب دەست ڤە بینن، بەلێ مخابن مە ب هەمی چەکێن نەباژێرڤانی خوە چەککر و ب سەر باژێران دە گرت هەتا کو د ئەنجام دە باژێر ژی بوونە گوندین مەزن.
رۆمان ل جڤاکێن وەسان پەیدا نابت، چونکی مەرجێ سەرەکە یێ رۆمانێ بابەت، دیالوک و هەبوونا یێ دی یە. رۆمان ئەوە تۆ دانپێدانێ ب ێی دی بکی و سەرجەم ماف و ئازادی و تایبەتمەندیێن وی بپارێزێ، رۆمان ئانکو تۆ تێبگەهی کو ئۆپۆزسیۆن مەرجەک سەرەکە یە ژ مەرجێن دەستهەلاتا ئەقلمەند، ئەوە کو تۆ ئۆرەگانەکێ سەرفەراز یێ دەولەتا هەڤوەلاتیبوونێ بی، ئەوە کو یاسا سەروەر بت، ئەوە کو تۆ زاتێ تاکگەرایێ تێک نەدی… ئەرێ ئەڤ تشتێن من گۆتی، ئێک ژ وان د ڤێ جوگرافیا نەفرەتدایی دە هەیە؟!
ب هزاران پەرتووک ب ناڤێ (رۆمان) هاتنە چاپکرن و ئەز ب خوە دبێژم ئەو ب تنێ چیرۆک و چیڤانۆکێن جڤاکەکێ نە، کو شەرێ مان و نەمانا خوە دکت، چ های ژ رۆمانێ هەیە؟ جڤاکێن بەشەری نەکو ئینسانی، ب دویڤ هەستێن خوە دکەڤت و بەرهەمدانا وان ب تنێ داستان و ئەفسانە و تروهاتن، هێژ نەگەهشتنە ئاستێ ئینسانی دا کو رۆمانێ پەیدا بکن… رۆمان بەرهەمدانا ئینسان و ئینسانییەتێ نەکو یا بەشەری و بەشەریەتێ یە، هەردوو تێگەهـ ژ ئەرد هەتا ئاسمانی ژئێک جودا نە.

رۆماننڤیس چاوان مفایی ژ میراتێ تایبەت و گشتی دبینت و بۆ ئاراستەیا خوە یا ئاڤاکرنا رۆمانێ بکاردئینت؟

مە پرۆبلێماتیک (اشکالیه‌) د مەسلا میراتی دە هەیە، بۆ زانین ب تنێ تیڤلکێ وی مایە و ژیانا مە هەمی ب هێڤیا وی تیڤلکی یە ل دەمەکێ کو جیهانگێری ب سەر مە دە دگرت و باندۆرا خوە ل بونیا جڤاکی دکت. مەرج نینە رۆماننڤیس مفایی ژ میراتی وەربگرت، بەلێ یا گرینگ ئەوە ئەو ب خوە میراتەکێ چێکت کو د هەمی بوار و بیاڤان دگەل سەردەمی و ژیانێ و گوهەرینان بگونجت. پرسیار ب زمانەک دی ئەڤە یە: ئەری ئەم هاتنە دا خزمەتا میراتی بکن، یان دا میرات خزمەتا مە بکت؟ ب هزرا من، دڤێت ئەم وی بکاربینن دا ئاراستەیێن ژیانێ سەرراست بکن… مخابن، ئەم د هندەک داخستنان دە دژین ژ میراتی هەتا تێکستا وێژەیی و هزری.دیارە هەر ملەتەکێ میرات و دیرۆکا خوە هەیە و هەگەر مە بڤێت ئەم مفایی ژ میرات و دیرۆکا خوە وەربگرن، گەرەکە ئەم ب ئاوایەکێ هێرمێنۆتیکی بخوینن و هندەک ئەحکامێن نوی ژێ دەربئێخن کو د خزمەتا پرۆسێسا ئافراندن و داهێنانێ دە بن.

تۆ رۆمانا کوردی چاوان دبینی ب تایبەت پشتی ٢٠٠٣ یێ؟

دبت هندەک ملەت و دەولەتان بەرهەمەک خوەمالی هەبت، بۆ نموونە چایا سیلانی، گەنمێ ئیتالی یان کومبارا فارسی، ئەڤە هەلسەنگاندنا ئەقلەک سڤکە هێژ ژ قەید و بەندێن ئیدۆلۆژی و کولتووری رزگار نەبوویە. ب هزرا من، تشتەک نینە ب ناڤێ رۆمانا کوردی یان عەرەبی یان ژی تورکی، بەلکو نڤیسکارێن کورد، عەرەب و تورک هەنە ئەزموونێن سەرکەڤتی د بوارێ نڤیسینا رۆمانێ دە هەنە و هەژی خواندنێ نە. رۆمان، ستاتۆیەکا مرۆڤاتی یە و ئەم ب تنێ کۆمێن بەشەرانن، رۆمان زمانێ شارستانییێ یە و ئەم جڤاکێن عەسکەری و داخستی نە، رۆمان دیاردەیەکا جڤاکی و دیرۆکی یە و ئەم هۆز و بنەمالن و مە چو پەیوەندی ب خواندنێ ڤە نینە نەمازە خواندنا دیرۆکێ، رۆمان ژیان و باژێرە و ئەم هێژ هندەک بوونەوەرن ل دویڤ یاسایا دارستانێ دژین.
هەگەر مەبەستا تە نڤیسین و کاغەز بن، بەلێ راستە هەیە ب تایبەت پشتی ٢٠٠٣، بەلێ دیسان ل سەر حەسابا کڤالیتێ یە. ئەز دبێژم تەڤلهەڤییەک د تێگەهان دە هەیە، لەورا ژی یا باش ئەوە ئەم سەرژنوی هندەک تێگەهان بخوینن ب تایبەت تێگەهێ رۆمانێ. بنێرە رۆمان ئانکو خالبەندی و ماهییەت و دیتایسێن ژیانێ، ئانکو ئەڤاندن و ئاشتی و بلندبوون، ئەری ما ئێک ژ ڤان خاسلەتان د جڤاکێن مە دە هەیە؟ هەگەر بێژی هەیە، نەخوە ئەڤ تاریستانە و توندی و نەزانین هەمی بەرهەمێ چیە و ژکویڤە هاتییە؟دیارە ئەم د سەردەمەکێ دە دژین، ئەز دشێم ناڤێ وی بکم سەردەمێ ئەرزانکرن و پیسکرنا تشتان و رۆمان ژی ئێک ژ وان تشتانە.

وەکو رۆماننڤیس، چ ژ تە کێمە؟
ئەز رۆمانێ بۆ ئینسانی، نەکو بۆ بەشەری، دنڤیسم. ئەو تشتە ژ من کێمە یێ کو ژ ئینسانێ کێم… ئینسانەک د هندەک جڤاکێن تێکشکاندی دە ل بەر خوە ددت.

کارێکتەرا رۆمانێ ل نک تە چاوان دئێتە ئافراندن؟
گەرەکە ئەم خوە ژ وێ هزرێ رزگار بکن، یا کو دبێژت نڤیسکار خوەدایێ تێکست و بەرهەمی یە.
ب باوەرییا من، نڤیسکار خزمەتکارێ تێکست و بەرهەمی یە، کارێ وی ئەندازیارییا ئاڤاکرنا بەرهەمی یە هەلبەت ل گۆر پلان و ئالاڤێن ئەندازە – نڤیسکارییێ، لەورا ژی ئەز کارێکتەری نا ئافرینم، بەلکو د سەفەرا نڤیسینێ دە ب تنێ ب سەر هل دبم و دنیاسم بۆ نموونە، د رۆمانا دوماهیکێ دە (من نڤیسینا وێ ب دوماهیک ئینایی و ئامادە یە بۆ چاپێ) ئەز گەلەک ل بەندا کارێکتەرەکێ ب ناڤێ “ئازاد” ی مام کو سەفەرا خوە بەردەوام بکت و ل وەلاتەکێ ئاسکندنافی ئاکنجی ببت، بەلێ هێ ل موسکۆ ژ نشکەکێ ڤە ئازاد بریارێ ددت ڤەگەرت کوردستانێ، ل دویڤ خەیتە و رەشنڤیسا رۆمانێ ئەز وەکو رۆماننڤیس رژد بووم ل سەر سەفەرا وی، بەلێ ئەوی ب سەهەندی بریارا خوە دا و ب سەرێ خوە دە بر و زڤری.
ئەڤە ب خوە ب خوە بۆ من قەبخوازی بوو، ل دوماهیکێ من رێز ل بریارا وی گرت و نەچار بووم سوپەرسترەکتوورا وی بەشێ رۆمانێ تێکدە بگوهەرم و چیرۆکا ئازادی ژی ئاراستەیەکێ دی ب خوە ڤە گرت قەت ل هزر و بیرا من نەبوو.
ب ئاخاڤتنەکا دی، ئەز تشتەک نوی ژ چونەهیێ پەیدا ناکم، بەلێ ب تنێ ئیکتیشاف دکم.

هەگەر رۆژەکێ ژ رۆژان تە بریاردا بیرهاتنێن خوە بنڤیسی، ئایا دێ هەموویان نڤیسی یان هندەکان؟

هەر تشتێ هێژایی خواندنێ بت، دێ نڤیسم.

تۆ نابینی رۆمان ژی وەک گەلەک تشتان بوویە مۆدە و هەرکەسێ رابوویی دی ناسناڤێ رۆماننڤیس ل خوە دکت؟
راستە، بەلێ نە ب تنێ د بوارێ رۆمانێ دە وەسانە، بەلکو د هندەک بوارێن دی ژی بۆ نموونە سیاسەت، هونەر و نڤیسکارێ ب گشتی… نێ لەورا من گۆت ئەم د سەردەمێ ئەرزانکرن و پیسکرنا تشتان دە دژین.

دوماهیک بەرهەمێ تە؟

دەرگەهێ دونیایێ، ناڤنیشانێ رۆمانا نوی یە کو بۆ چاپکێ ئامادە یە، ژ ٢٠١٠ وەرە من رۆمان نە نڤیسییە، واتە پشتی دویرکەتن یان دابرانا دەهـ سالان، دەرگەهێ دونیایێ ڤەبوو… ئەز ناخوازم باسێ وێ بکم، بلا سرپرایزەک بت بۆ خواندڤانێ هێژا.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *