ئامادەکرن و وەرگێڕان: شەمال ئاکرەیی

پابلۆ نیرۆدا کو ناڤێ وی یێ درۆست نیفتاڵی ری یێس باسکاتۆ Ricardo Eliécer Neftalí Reyes Basoalto یە ل ١٢ مەها تیرمەها سالا ١٩٠٤ێ ل گوندێ بارال ل ناڤەندی ولاتێ چیلی ل ١٢ی مەها خزیرانا ساڵا ١٩٠٤ان هاتیە سەر دونیایێ..
پشتی کو خواندنا خوە یا ئامادەیی و یا زانینگەهێ ب داوی ئانی، چەند کارێن ژ هەڤ جودا کرن هەیا کو دچێتە نێڤ جیهانا کاری دیپلۆماسی دا، و دبە کونسولێ وەڵاتێ خوە ل چەندین دەولەتێن رۆژهەلاتا دوور هەیا گەهیشتییە جاوا یا ئەندۆنیسی کو ل وارا ل سالا ١٩٦٠هەڤژینیێ لگەل کەچەکا وێ دەڤەری پێک تینە و هەڤژینا خوە دبە ئسپانیا و پاشڕا ب هەڤڕا بەر بە وەڵاتێ چیلی ڤە دچن.
پابلۆ نیرۆدا، ل ژیێ ١٦ ساڵی دا، یانکو ل ٣ مەها چریا دووان یا سالا ١٩١٨یان، یەکەمین هەلبەستا خوە بناڤێ ( چاڤێن من) بەلاڤ دکە.
یەکەمین دیوانا هەلبەستان ژی ل سالا ١٩٢٣یان بناڤێ (هند دلسۆزی) ب چاپێ دگەهینە.
ل مەها خزیرانا سالا ١٩٢٤ان، دیوانا خوە یا بناڤێ (٢٠ هەلبەستێن ئەڤینی و سترانەکا بەلەنگاز) بەلاڤ دکە و پشتی وێ نیرۆدا وەکە هەلبەستڤانەکێ مەزن یێ رۆمانسی تێ نیاسین.
دایکا پابلۆ نیرۆدای ناڤێ وێ (رۆسا باسۆلاتۆ Rosa Basoalto) بوو، و پشتی ژ دایکبوونا نیرۆدای ب یەک مەهێ ب نەساخییا سلێ وەغەر دکە و نیرۆدای وەکە سێوی دهێلە. بابێ وی ژبۆ پەیداکرنا کاری، گوندێ خوە بجی دهێلە و باژیڕێ تیمۆکو Temuco کارەکی ل ویستگەها شەمەندەفڕێ ژ خوەرا دبینە. ژبەرکو نیرۆدا زارۆک بوو، باڤێ وی لگەل خوە دبەگەشتێن شەمەندەفڕێ لەوڕا زۆر ژ جهێن سەنجراکێش دیتن کو بۆ وی بوونە چاڤکانی و ژێدەر داکۆ خەیالا وی بەرفرەه ببە.
هەر چەندە شیان و حەزا نیرۆدا بۆ نڤیساندنێ بەریا ژیێ ١٥ ساڵیێ دهاتن دیتن، و هەر د ڤی تەمەنێ خوە دا پابلۆ نیرۆدا، وەکە ناڤەکێ ئەدەبی ژخوە را هەلبژارت. لەێ ب درۆستی د تەمەنێ ٢٠ سالیێ دا دەست ب نڤیسیاندنا هەلبەستان کریە و هەر زوو هەلبەستێن وی ل چیلی بەلاڤ دبن و پشتڕا بەر ب دەرڤەی ولاتێ وی ژی دچن.
ل مەها ئادارا ساڵا ١٩٢١ان، بریار ددە کو ل سەنتیاگۆ Santiago ژیانا خوە دەرباز بکە، و بەردەوامیێ بدە خوەندانا زمانێ فرەنسی کو گەلەک تێدا یێ مەلەڤان بوو، لێ دهەمان ساڵدا خوە پیشاندانێن شۆرشگێری ل چیلی دەست پێ دکەن و نیرۆدا تێدا بەشدار دبە و ل ساڵا ١٩٢٤ان دەست ژ خواندنا زمانێ فرەنسی بەر ددە و بەر ب ئەدەبیانڤە دچە و سێ بەرهەمان بەلاڤ دکە.
دیوانا (٢٠ هەلبەستێن ئەڤینی و سترانەکا بەلەنگاز Twenty Love Poems and a Song of Despair) کو بۆ چەندین زمانان هاتییە وەرگەڕاندن و دڤان هەلبەستان دا، بیبلۆگرافیا خوە تێدا خوەیا دکە
دەما جەنرال ئۆگوستو پینۆشێ Augusto Pinochet ب کۆدەتایەکا سەربازی حکوومەتا سۆشیالیستا چیلی هەرفاندی و سەرۆکی وی وەلاتی سیلڤادۆر ئەلیندی Salvador Allende یێ کو ب رەنگەکی دەمۆکراسی هاتی هەلبژارتن کوشتی، سەربازێن بینۆشێ ئێڕشی ماڵا هەلبەستڤان پابلو نیرۆدا کرن و داخوازا رادەستکرنا چەکی ژێ کرن، لێ نیرۆدای د بەرسڤا وان دا گۆت، من چ جەک نینە و چەکێ من تەنێ هەلبەستن.

ل ١٣یێ مەها ئۆکتۆبەرا ساڵا ١٩٣٣ان، ل ولاتێ ئەرژەنتینێ هەلبەستڤانێ گەرەناتی یێ ناڤدار شەهیدێ پەیڤی گارسیا لۆرکا García Lorca ناس دکە و هەڤالینیەکا موکوم دنێڤبەرا وان دا درۆست دبە. ل ٤ی مەها ئادارا ساڵا ١٩٤٥ان، نیرۆدا جارەک دن دکەڤە نێڤ جیهانا سیاسەتی دا و ژ ئالیێ گەلێ خوەڤە تێ هەلبژارتن و دبە ئەندامێ پەرلەمانێ چیلی. لێ پشتی نێزیکی ساڵەکی یانکو ل ٢٤ی مەها شوباتا ساڵا ١٩٤٩ان، پشتی ژ جڤاتا پیران تێ دەرکرن و فەرمانا دەستەسەرکرنێ بۆ دەردچە، ژ چیلی درەڤە چونکی ل دژی ستەم و زۆریێ رادوەستە و ئالیگرییا مللەتی دکە.
ل ساڵا ١٩٥٥ان ، ژ هەڤژینا خوە جودا دبە و هەڤژینیێ لگەل ئەڤیندارا خوە ماتیلدا ئۆریتیا Matilde Urrutia یا کو گەلەک هەلبەست ب ئەڤینا وی نڤیساین پێک تینە.
ل ٢١ی مەها ئۆکتۆبەرا سالا ١٩٧١ان، نیرۆدا دبە خودیێ خەلاتا نۆبل لێ پشتی وەرگرتنا وی خەلاتی ب دوو ساڵان.، ل ٢٣ی مەها سەبتەمبرا سالا ١٩٧٣ان مالئاڤاهیێ ل ژیانێ دکە .
پابلۆ نیرۆدا، میراتەکێ مەزنێ بەرهەمێ ئەدەبی ل پاش خوە هێلایە کو بۆ پڕانیا زمانێن زیندی یێن جیهانێ هاتیە وەرگەڕاندن.
ئەڤی هەلبەستڤانێ بلیمەت شیایە سنوورێن ئەمریکایا لاتین ببڕە و ئەدەب و هونەرا خوە ژ هەلبەست و پەخشانان بگەهینە سەرانسەری جیهانێ.
بەرهەمەکێ بۆش ل دووڤ خۆ هێلایە کو ژ هەشت دیوانێن هەلبەستان پێک تێ.
نیرۆدا یەک ژ چالاکڤانێن چەپ یێن ئەمریکا لاتین بوو و بۆ جارەکێ ژی کاندیدێ سەرۆکایەتیێ بوو ل چیلی.
ژ ئالیێ داهێنانا ئەدەبیڤە، تێ هەژمارتن یەک ژ باشترین هەلبەستڤانێن سەدەیا بیستان و لگۆڕی رەخنەڤانێ ناڤدار هارۆلد بلووم Harold Bloom ، نیرۆدا بەریا چەرخێ خوە دژیا و ناهێ هەڤبەرکرن لەگەل تو هەلبەستڤانێن رۆژئاڤایی و هە ژ بەر کار و بەرهەمی وی، زانینگەها ئۆکسفۆرد یا بەریتانی باوەرناما دکتۆارێی ژێڕا پەخشییە.
ل ٢٣ێ سەبتەمبەرا ساڵا ١٩٧٣ان، ب ئەگەرێ نەخوەشیێ و دلگرانییا وی ب دووبارەبوونەڤا کۆدەتایێ ل چیڵی مالئاڤاهیێ دکە و داوی پەیڤێن خوە دا دبێژە: ” ئەو زڤرین، داکو جار دن خیانەتێ ل چیلی بکەنەڤە”.

ژ هەلبەستێن پابلۆ نیرۆدا

چاخێ تۆ یا بێ دەنگ، ژ تە حەز دکەم

چاخێ تۆ یا بێ دەنگ، ژ تە حەز دکەم
لێ ئەز نە د وێ بێدەنگیێ دا مە
ل دووری تە گوهدارییا تە دکەم و دەنگی من ناگەهە تە
ئەز هەردو چاڤێن تە، دبینم
بشکۆڕینا تە ژی باش خوەیا دکە
ویژدانا من هەر تشتی دادپووشە و تۆ مینا پەلاتینکەکێ
دخەونێن من دای دگەهی یە من
دبی هۆگرا روحێ من یێ تەنگەزار
ل دووری تە ژ تە حەز دکەم و چاخی تۆ یا بێ دەنگ،
تەڤی دەنگێ بولبلان دەنگێ تە دگەهە گوهێن من
بهێلە بێدەنگ بمینم تەڤی بێدەنگییا تە
بهێلە لبەر روناهییا ڤی چرای
لگەل بێدەنگییا تە ب پەییڤم
نێ تۆ ب بێدەنگییا خوە، بخوە شەڤ و ستێری
ل دووری تە ژ تە حەز دکەم و چاخێ تۆ یا بێ دەنگ ،
تۆ مینا مرنێ یا دوور و ب ئازاری
بتەنێ یەک پەیڤ یان یەک گرنژین
دێ من بکە بەختەوەرترین کەس لێ ئەو بەختەوەری قەت نایێ

هەلەبستەکان دن یا پابلۆ نیرۆدا کو مە بۆ هەلبژاریت بناڤێ (نامە ب رێڤەیە )یە

وەغەرا تە بخێر بە

لێ هەرتم تۆ دێ ب من را بی
لگەل من د چپکەکا خوێنێ دا
کو د نێڤ رەه و دەمارێن من دای دهێ و دچی
دێ وەغەرێ کەی
یان ژ دەرڤەی رەه و دەماران
دبی ماچەک دێمێ من دشەووتینی
یان ئاگرەک لدوور بەژنا من خوە دئالینی
شرینا من،
ئەڤ ئەڤینا مەزن یا من ب تە بەخشی
ل جەم تە زەڤییا خوە نەدی
لەوما مینا بلیڤانەکێ رێیا خوە بەرزەکری
دگزیرتێن نان و هەنگڤینی هەر دگەڕە
ئەز پشتی بارۆڤێ ب تە گەهشتم
پشتی کو بارانی با شوشتی و
پێیێن تە یێن رند مینا ماسییان د ئاڤێ دا دبرسقین
ل جهەکی دی یێ هەمان هەلبەست ، هەلبەستڤان پابلۆ نیرۆدا بەردەوامیێ ددەتە پەییڤتنا خوە لگەل یارا خوە و دبێژە:

ل من بنێرە

ل من بنێرە
ئەڤە ئەز دێ چم و لدوور من تەڤ رندییە
ل من بنێرە، ل ڤێ شەڤا کو باڵتۆیێ خۆ بسەر مەدا دادای
دبینم کو دەریا و شەڤ تەنێ هەردوو چاڤین تەنە
چاخی ژ تە دوور بم
تەمەت تلییەکێ ژی ژ تە دوور ناکەڤم
نها دی بێژمە تە:
نیشتیمانێ من دێ هەمان نیشتیمانێ تە بە
دێ بەر ب داگیرکرنا وی بچم
نەک دا بتەنێ ژبۆی تە بە
لێ داکو ژبۆی تەڤایا مللەت بە
دێ رۆژەک وەرە
دز دێ ژ بورجا خوە یا بلند دەر بکەڤە
داگیر کەر دێ وەرە دەرکرن
تەڤایا میوەیێن ژیانێ ژی دێ د لەپێ دەستێ من دا شین بن
ئەڤ لەپێن من ئەوێن فێری هەلگرتنا دەینامیتێ بووین
ل وی چاخی دی بزان بم
چەوا دێ لبەر بشکوژێن نوو را بورم
نێ تە ئەز یێ هی کریمە دلۆڤانیێ
شرینا من
دێ بهەڤڕا بەرخوەدانێ کەین
چونکی ماچێن تە مینا ئالایێن سۆر ددلێ من دانە.

ژ کۆما هەلبەستان یا بناڤێ (دەریا و زەنگ) مە هەلبەستەکا کورت بناڤی ئاشییا بێ ئاقلان بۆ وە یێن هێژا وەرگەراندییە

ئاشتییا بێ ئاقلان

ما ئاشتییا بێ ئاقلان، ئاشتیە؟
ئەرێ پڵنگ وازی ژ جەنگی دئینە؟
چما مامۆستا وانەیا مرنێ دخوینە؟
دێ چ بسەرێ پەرەسیلکان بێ ئەگەر ژ دبستانێ گیرووبوون؟
ئەری راستە کو ئەو نامەیێن زەلال ل ئەسمانی بەڵاڤ دکەن؟

ژێدەر:

– Twenty Love Poems and a Song of Despair (bilingual edition) (London: Jonathan Cape Ltd London; Penguin Books, 1976 translated by William O’Daly)
– https://en.wikipedia.org/wiki/Pablo_Neruda

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *