ژیوار عەبدولحەکیم

ڕۆمان ئێکە ژ ژەنرێن هەرە گرنگێن ئەدەبیاتێ. ڤەگێڕانەکا پەخشانییا درێژە. ئافراندنەکە کۆ تێدا کارەکتەر و جھ و دەم دهێنە نیگارکرن. جاران ڕۆمان ب شێوەیەکێ خەیالی و فانتازیا دهێتە نڤێسین و جاران ژی ب ڕەنگەکێ کەتواری و ڕیالیزم دهێتە نڤێسین. جاران ژی نڤیسەر هەردوویان تێکەل دکەت. لێ دیسان ژی ئەگەر نڤیسەر لسەر چ شێواز بنڤێسیت، ئەو پێکۆڵا دکەت کۆ ب ڕێکا ئافراندنا هندەک کارەکتەر و جھ و ڕویدانان، دەربڕینێ ژ هندەک سەربۆڕان بکەت یێن کۆ د ژیانا خوە یا ڕاستین دا تاقیکرین. گەلەک جاران؛ نڤیسەرێ ڕۆمانێ پەنایا خوە بۆ بکارئینانا سیمبۆلیزمێ دبەت و گیانەوەران یان ژی بێجانان بکاردئینیت ژ بۆ کۆ ڕۆمانەکا زەنگین و تەکنیکدار بەرهەم بینیت. هەلبەت ڕۆمان جیهانەکا ئازادە و نڤیسەر دشێت بچیتە د ناڤ داهاتیدا بنڤێسیت و زەمەنێ کۆ ڕویدانێن ڕۆمانێ لێ ڕویددەن سەد ساڵان یان هزار ساڵان ل پێشییا دەمێ نڤێسینێ بیت. یان ژی دشێت هزاران ساڵان بۆ پاشڤە بزڤڕیت و ڕویدانێن خوە تێدا بەرجەستە بکەت. نڤیسەر دشێت دارەکا هشک یان بەرەکێ نەلڤ یان نەورەسەکێ پەڕدار بکەتە قارەمان بۆ ڕۆمانا خوە و هەمی وەزیفەیێن پەیڤینێ و هزرکرنێ و هەستکرنێ بدەتێ. ئەڤە ژی هەمی ژ بەر کۆ ڕۆمان جیهانەکا ئازادا ئافراندییە، کۆ نڤیسەر ژ چونەهییێ دئینیتە هەبوونێ.

د ڤان خالێن خوارێدا، پێکۆڵ دێ هێنە کرن ژ بۆ کۆ بەرسڤا پرسا “بۆچی ئەم ڕۆمانا دخوینین؟” بهێتە دان و کا چەند یا گرنگە کۆ ڕۆمان بهێنە خواندن:

• پتریا ئۆلێن ئاسمانی و پەیامبەر و فیلۆسۆف و زانا و داهێنەر جەختێ لسەر هندێ دکەن کۆ ژیانا مرۆڤان، بەرهەمێ هزرکرنا وانە. هزرکرنا بەرهەمدار و ساخلەم ژی ل وی دەمی پەیدا دبیت دەمێ عەقل سندۆقا خوە یا کۆ ئەو سنۆردار کری دشکێنیت. عەقلێ مرۆڤی وەکی پڕۆسەیێ کۆلینا بیرەکا ئاڤێ یە؛ هەتا کۆ مرۆڤ بشێت ئاڤەکا پاقژ و زەڵال ب دەستخوەڤە بینیت، چ پێنەڤێت پێدڤییە ئەو وان بەر و ئاخ و گلێشێن کۆ ئەو ئاڤ ڤەشارتی ڕاکەت.
پڕانییا پەیامبەران و مامۆستایێن ڕۆحانی چیڕوک بکارئیناینە وەک وەسیلە و ئالاڤەک ژ بۆ پەروەردەکرن و هشیارکرنا مرۆڤان. د جیهانا ڕۆماناندا چ تشت مەحال نینن. ئەڤ چەندە ژی فاکتەرەک گرنگە ژ بۆ کۆ خوینەرێ وێ ڕۆمانێ ببیتە خودان خەیالەکا بێی سنۆر.
گەلەک ژ فلمێن سینەمایی سیناریۆیا خوە و چیڕۆکا خوە ژ ڕۆمانان وەرگرتینە و دەرهێنەرەک ڕابوویە ب وێنەکرن و نیشاندانا وی تێکستێ نڤێسی، لێ د فلمیدا دەرهێنەرەک و کامیرامەن هەنە. ئەڤ چەندە ژی مافێ خەیالکرنێ ژ خوینەری دستینیت. لێ دەمێ کۆ خوینەر ڕۆمانێ دخوینیت خەیالکەر و دەرهێنەر و کامیرەمەن ئەو بۆ خوەیە.

•مرۆڤێن زانا و بلیمەت و مامۆستایێن ڕۆحانی و فیلۆسۆف ئەو کەسن یێن کۆ گەلەک تەجرۆبە و سەربۆڕ هەین. مرۆڤێن بێی سەربۆڕ دشێن ببنە کۆمکەرێن زانینێ و گەلەک پێزانینا ل دۆر خوە کۆمبکەن، لێ ئەو نابنە فیلۆسۆف و ماموستایێن ڕۆحانی. هەلبەت کۆمپیۆتەرەک ژی دشێت وی کاری بکەت یێ ئەو دکەن. تۆ دشێی ب هزاران پەڕتووک و پێزانین و زانیاریا د کۆمپیۆتەرەکیدا کۆمبکەی، لێ هەلبەت ئەڤ چەندە وێ ناگەهینیت کۆ ئەو کۆمپیۆتەر فیلۆسۆفە.
ئەڤجا پا مرۆڤ چەوا دشێت ببیتە خۆدان سەربۆڕ و یێ ژیندار بیت نەک وەکی کۆمپیۆتەرەکێ بێجان بیت؟
بەرسڤ ژی؛ گەشتکرن و سەرەدانا جهێن نوی.
دەمێ مرۆڤەک دچیتە جهەکێ نوی؛ باژێڕەکێ دیتر یان وەڵاتەکێ دیتر، ئەو ئاشنا دبیت دگەل هندەک کەلتۆر و دابونەریت و هزر و شێوازێن ژیانێ یێن نوی و جێواز ژ یێن وی. لێ ژ بەر کۆ پتریا جاران ژ بەر کریزێن ئابۆری و جڤاکی و کەسوکی، ئەو دەرفەت بۆ مرۆڤی ناهەلیت کۆ سەرەدانا هندەک جهێن دیتر بکەت، ئەلترناتیڤ و بەدیل ژی ل ڤێرێ دبیتە ڕۆمان. د ڕۆمانێن سەرکەڤتیدا کارەکتەرێن ڕۆمانێ وێنەکێ زەڵال و ئاشکرا لسەر خەلکێ کۆمەلگەها نڤیسەری بەرجەستە دکەن. لەوڕا ژی دشێن بێژین کۆ ڕۆمان گەشتەکە بۆ سەرانسەری جیهانی بێی کۆ خوینەر ژ ژوورا خوە دەربکەڤیت.

•گەلەک جاران هندەک هەست و ئیماژ بسەر مرۆڤیدا دهێن، لێ ئەو تێناگەهیت کا ئەڤە چییە و چەوا چێبوو و بۆچی چێبوو. لەوڕا ژی ئەو دمینیتە حێبەتگرتی و گەلەک پڕسیارێن بێی بەرسڤ دمیننە لسەر زارێ وی.
ڕۆماننڤیسێن سەرکەڤتی ب کویراتی و هویری دچنە دناڤ ناخێ کارەکتەرێن خوە دا. ئەو گاڤ ب گاڤ وەسف دکەت کا ئەو کارەکتەر هەست ب چ دکەت و بۆچی وەسا هەست دکەت. گەلەک جاران ڕێکا ڕەفتارکرنێ دگەل وان هەستا دهێتە باسکرن و گەلەک جاران ژی نەڤێت مافێ بڕیاردانێ ژ خوینەری وەربگریت. لەوڕا ژی ئەو وە دکەت کۆ نڤیسەر بڕیارێ لسەر بدەت.
گەلەک جاران خوینەر ل دەمێ خواندنا ڕۆمانێ، پەڕتووکێ ددانیت سەر سینگێ خوە و دگەل خوە دکەڤیتە د هەڤپەیڤینەکێدا و د بێژیت: “گەلۆ ما تۆ بێژی ئەڤ نڤیسەرە من ناسبکەت؟ نزانم بۆچی، لێ ئەز هەست دکەم کۆ ئەو یێ وەسفا من دکەت.” هەلبەت ئەڤە تشتەکە کۆ گەلەک جاران خوینەرێن ڕۆمانان، کەسایەتی و هەست و شێوازێ ڕەفتارکرنا خوە د کارەکتەرێ ڕۆمانەکێدا دبینن.

•ئێک ژ ئاریشە و پرسگرێکێن هەرە مەتڕسیدار – کۆ گەلەک جاران هەست پێناهێتەکرن – قەبویلنەکرن و هەڤنەپەژراندنا تاکێن جڤاکێ یە ژ لایێ وان بۆ خوە ڤە. هەر کەسەک بزاڤا دکەت بۆچوونێن خوە بسەر یێن دیتر دا بسەپینیت. هەتا هندەک کەسا دڤێت کۆ کەسێن دیتر حەز ژ وان سترانبێژا و وان خوارنا بکەن، یێن ئەو حەژێ دکەن. بێی گۆمان ئەڤە ژی گۆپیتکا نەزانینێ و پاشکەڤتنێ و هەتا دکتاتۆریەتێ یە. باب گەلەک جاران دبیتە دکتاتۆر ب ڕەنگەکێ نە ڕاستەوخۆ و بزاڤا دکەت کۆڕێ وی ب وی ڕەنگی بژیت یێ ئەو دخوازیت و وان جلکا بکەتە بەر خوە یێن ئەو دکەتە بەر خوە. دایک پێکۆلان دکەت کچا وێ وان جلکا بکەتە بەر خوە یێن ئەو حەژێ دکەت و ب وی ڕەنگی پرچا خوە ب قۆسینیت یێ وێ دڤێت. هەلبەت ئەڤ تشتە هەمی دژی بنەمایێن ئازادی و مرۆڤبوونێنە. ئەگەر کۆ کەسەک ببا وەکیل بۆ گڕۆپەکێ مرۆڤا، ما بۆچی دا هەر کەسەکی مێشکەک هەبیت؟ هەلبەت هەما دا کەسەکی مێشک هەبیت و بیتە وەکیلێ کۆمەکا مرۆڤا و ل شوینا وان هەمییان هزرکەت.
ئەز وەک خوینەرەکێ ڕۆمانان – ببۆرن کۆ من پەیڤا ئەز بۆ ئێکەم جار بکارئینا، لێ ئەز نەچارم ژ بۆ کۆ سەربۆڕا خوە یا کەسی دگەل هەوە پارڤە بکەم – د وێ باوەرێ دا مە کۆ خواندنا ڕۆمانان و ئاشنابوون دگەل کەلتۆرێن جۆدا جۆدا و ناسکرنا هەست و ڕەفتارێن جێواز، دبنە هاریکار کۆ خوینەر کەسێن ل دەوروبەری خوە قەبویل بکەت و دەرفەتێ بدەتە وان هەر ئێک ژ وان ب ڕەنگێ خوە بژیت و هەر ئێکی خەون و هیڤی و حەز و ئارەزوو یێن خوە هەبن، بێی کۆ بۆچوونێن خوە بسەر واندا بسەپینیت.

•ئێک ژ نهێنیین خواندنا ڕۆمانان ئەوە کۆ خوینەرێ وان دێ گەهیتە خالەکێ و دێ هەستکەت کۆ بەهرەیا خوەدەربڕینێ ل دەف وی یا گەشەکری و گەهشتیە ئاستەکێ نایاب. لەوڕا ژی سەیر نەمینە دەمێ دبینی کو خوینەرەکێ ڕۆمانان دشێت ب ڕەنگەکێ جوان و باڵکێش دەربڕینێ ژ خوە و بۆچوون و هەستێن خوە بکەت و گۆھ و دلێن کەسێن بەرامبەری خوە ڕابکێشیت.

•خوینەرێ ڕۆمانان باشتر د وان تشتا دگەهیت یێن کۆ ل دەوروبەرێن وی ڕویددەن. هەروەسا ئەو دشێت ئەنالایز و شرۆڤەکا د جهێ خوە دا بدەتە وان دیاردە و ڕویدانێن کۆ د جڤاکێ ویدا ڕویددەن. ئەڤ سەربۆڕە ژی بۆ وی پەیدا دبیت ژ بەر کۆ ئەوی گەلەک تشتێن وەها د ڕۆماناندا خواندینە.
ئێک ژ خالێن سەرکەڤتنا ڕۆمانێ؛ پڕۆسەیێ مەرەقداریێ یە د ڕۆمانێدا. نڤیسەر هندەک ئاریشەیان د ئافرینیت ژ بۆ کۆ نڤیسەرێ خوە ب بەرهەمێ خوەڤە گرێدەت. ئەو بۆ خوینەری دکەتە مەرەق کا دێ ئەو کارەکتەر چەوا ڕەفتارێ کەت و چ بڕیارێ دەت. هۆسا ئەو بزاڤا دکەت ڕویدانا ل گوڕەی نێرینێن خوە ئەنالایز بکەت و ئەگەر و ئەنجامان شرۆڤەبکەت. هۆسا ژی ئەڤ چەندە دبیتە پالدەرەکێ بهێز دا کۆ ئەو باشتر د دەوروبەرێن خوە بگەهیت.

•هەتا مرۆڤ دناڤ هندەک تشتاندا نەژیت، کاریگەریا وان نزانیت. هەر وەکی وی کەسێ بریندار؛ دلێ تە بۆ ڕەوشا ئەو تێدا دسۆشیت، لێ تۆ هەست ب ئێشا برینا وی ناکەی. تام و خوەشی وەرگرتن ژ ڕۆمانان، هەستەکە کۆ ناهێتە وەسفکرن. هەلبەت ئەڤ خوەشی و بەختەوەریا خوینەر ل دەمێ خواندنا ڕۆمانان وەردگریت و هەستپێدکەت د ناخێ خوە دا، ئەو باوەر دکەت کۆ ئەو ل چ جهێن دیتر نابینیت.

•بسپۆرێن کۆ د بوارێ پەروەدەکرن و فێرکرنێدا کار دکەن، ل ڤان دۆماهیان بزاڤ کرینە کۆ هزر و بۆچوونێن خوە یێن پەروەردەیی ب ڕێکا ڕۆمانان پارڤەبکەن. هەلبەت مەرەم ژی ئەوە کۆ ب ڕێکا ڤەگێڕانێ و تەشویق و مەرەقداریێ مرۆڤ زویتر دشێت هزرێن نوی وەربگریت و فێرببیت.

•هەمی نڤیسەرێن باش، ل دەستپێکێ خوینەرێن باش بووینە. لەوڕا ژی ئەگەر تۆ ژیانناما نڤیسەران بخوینی، دێ بینی کۆ ئەو داغبار بووینە ب شێواز و بەرهەمێن هندەک نڤیسەران. هەلبەت ئەڤ چەندە ژی ژ ڤاڵاهییێ ناهێت. چ پێنەڤێت ئەوان گەلەک پەڕتووک و بەرهەم خواندینە هەتا شیاین ئەڤ نڤیسەرێن ئەو پێ داغبار هەلبژێرن. لەوڕا ژی دبیت خواندنا ڕۆمانان ببیتە هاریکار کۆ خوینەری شێوازەکێ بهێز یێ نڤێسینێ و هزرکرنێ هەبیت و بشێت ببیتە نڤیسەرەکێ سەرکەڤتی.

•ئەگەر تە بڤێت فێرببی زمانەکی، ب زمانێ وان بخوینە و ب زمانێ وان ب پەیڤە و ب زمانێ وان بژی تا کۆ تو دگەهی ئاڕمانجا خوە و فێردبی وی زمانی. هەلبەت خواندنا ڕۆمانان دێ ئەڤێ دەرفەتێ بۆ تە تەرخان کەت. ئەرێ ڕاستە، زمانێ ڕۆمانێ و هزرێن وێ نە د سادە و ئاسانن. لێ ئەگەر تە بڤێت ب ڕەنگەکێ ئەکادیمیک و نایاب فێرببی وی زمانی، خواندنا ڕۆمانان ئێکە ژ هەلبژاردەیێن هەرە باش.

ل دوماهییێ ژی؛ ژ بۆ کۆ ب دروستی مفا ژێ بهێتە دیتن، پێدڤییە ژ بەری خواندنا ڕۆمانێ تو بیر و باوەرێن خوە بدەیە ڕەخەکی و پاشی بکەڤی ناڤ جیهانا وێ ڕۆمانێ. ب ئەڤی ڕەنگی تو دێ شێی تامێ ژ خواندنا وێ وەرگری. ب عەقلەکێ ڕەخنەگر ڕۆمانێ بخوینە و بزاڤا بکە ڕویدانێن ڕۆمانێ شرۆڤەبکەی و وان تشتا د ڕۆمانێ دا ببینی یێن نڤیسەری نە گۆتین. ژ بەر کۆ گەلەک جاران ڕۆمان نڤیس بزاڤا دکەت نیشان بدەت ل شوینا داڕشتنێ.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *