ئومێد سەگڤان

هەر بەرهەمەکێ ئەدەبى, دەما ئەم دخوینن, پێدەڤیە چەند پرس بهێن ئاراستەکرن:

-١. ناستاما ڤی بەرهەمى چیە؟

-٢.کێ نڤێساندیە؟

-٣. کەنگى هاتییە نڤیساندن؟

-٤. بۆچى هاتیە نڤیساندن؟

٥. ئەڤ بەرهەم بەحسا چ دکت؟

   ژ بوو بەرسڤاداینا هەر پرسیارەکێ, ئەم دشێن خوە بگەهینن ناکوکا بەرهەمى و بابەتى فام بکن و ئەنالیس بکن.

   هەر بەرهەمەکێ وێژە بهیت نڤیساندن, بێگۆمان خوەدى ناسنامەیە, چ ناسناما وى شعر, چیرۆک, ژیاناما خوەیى یان ژى رۆمان بت. دڤێت ئەم ب وى چاڤی ل وى بەرهەمى بنێرن و شرۆڤە بکن.

   ئەڤ بەرهەم وەکە دیار وەک یاداشت نامە هاتییە ناساندن, لێ دەما کو مرۆڤ دخوینە و دچە ناڤا جیهانا وێ دە, مرۆڤ هەست ب ناسنامەک دن دکە, یا کو پێ هاتییە بەخشاندن, کو ئەو ژى ڕۆمانە. بەلگە ژ بۆ گوتنا مە ژى, تەکنیکێن وێ یین هونەرى تەڤنێ وێ یە. کو ئەو ژى گرنگیدان, ب تەکنیکا ڤەگێرانێ, دەم, جهـ, رویدان, ململانێ, گرێ, کارێکتەر سازى, سیم, تەکنیکا و گوشەنیگایێ. هەموو خوە د فێ رۆمانێ دە دبینن.

  سێشەمبیان دگەل مورى سەرناڤێ بەرهەمی یە و نڤیسکارێ وێ کەسەک ئەمریکى یە, د چەند بوارێن جودا جودا کار دکە, وەکە رۆژنامەگەر,دراماتیست و موزیکڤانە. ژ بلى سێشەمببان دگەل مورى چەندین بەرهەمێن دن هەنە و ژ وان نڤیسکارێن ناڤدارە ل جیهانێ.

  ئەڤ بەرهەم ل سالا ١٩٩٧ هاتییە چاپکرن و ب ملیونان دانە ژێ هاتینە فروتن.

ئەڤ بەرهەم ل گور ئەرکێن ئەدەبى, تایبەت ئەدەب بۆ جڤاکى, سامانەک پر مەزنە بۆ مرۆڤایەتیێ و تایبەت بۆ جڤاکێن ژ هەڤ بژالە. چەندین چارەسەرى بۆ ڤان جورە جڤاکان دیتینە و د ڤی بەرهەمى دە گەلەک تەکەز ل سەر چەمەکەکێ هاتییە کرن, ئو ئەو ژى حەزکرنە, گەلەک تەکەزێ ل سەرڤێ گوتنێ دکە, “ئەگەر هین حەز ژ ئێک دوو نەکەن دێ ژ ناڤ چن.” (ڕ. ١٦٧) . ئەڤە خالەک پر بهێزا جڤاکى یە و ب رێیا حەزکرنێ گروپ و هزرا کۆمى دروست دبە. بێگۆمان ئەڤە سلوگانەک ئولى و روحانى یە و پرانیا ئایینان ئەڤ گوتن کرینە شەنگەستە و بنەما بۆ پێکڤەگرێدانێ. نڤیسکارى د ڤی بەرهەمى دە, دەستێن خوە داناینە سەر گەلەک برینێن جڤاکى, ژبوو هەر برینەکی ژى چارەیەک دیتیە, مینا ڤێ نمونێ, “هەر جڤاکەکێ ئاریشێن  تایبەتێن خوە هەنە, چارە نە ئەوە ژ جڤاکێ خوە بڕەڤی, دڤێت ژێوارێ تایبەتێ خوە ئاڤابکەى.” (ڕ.١٧٤).

    هەروەسان تاوان و ئاریشەیە یێن جڤاکا ئەمریکى, بەرچاڤکرینە, وەکە, کوشتن, دزى, ژن بەردان, زاروو هاڤیتن, نەخوەشیێن گران, کێشانا ماددێن بێهوشکەر, دورکەتن ژ ڤیانا دایک و بابان, هەژارى, هەولێن خوەکوشتنێ و گەلەک کێشەیێن دى بەحس دکە و هەموویان ژى بۆ نەبوونا پێکڤەگرێدانا جڤاکى ڤە گرێ ددە, وەکە ڤێ نمونێ, “میچ, ئاریشە ئەوە گەلەک جارا مە نەڤێت باوەربکەین ئەم چەند وەکى ئێکین, سپى پیست و رەش پیست, کاسولیک و پرۆتستانت, زەلام و ژن, ئەم هەمى خودان ئێک دەردین, ئەگەر ب وى چاڤی بەرێ خوە بدەینێ, کو ئەم هەمى  وەک ئێکین, دێ پتر پێکولا کەین ئێک خێزانا مەزن ل سەر ڤی ئەردى پێک بینن, و ژبۆ کو ڤێ خێزانا ب هەڤرا بهێلین دێ وەکى خێزانا خوە گرنگییێ پێ دەین.” (ڕ.١٧٥)

   ئەڤ گرنگى و پێکڤەگرێدانا جڤاکى ل گور نەرینا نڤیسکارى, ئێشا کێم دکە و نەخوەشیان سڤک دکە. ب بۆ چوونا مورى, کا چەوان مرۆڤ ل زارووکینا خوە پێدڤێ ب مرۆڤان هەیە, دا کو بژیت, وەسا پێدفێ ب مرۆڤان هەیە تا بمریت ژى. ئەڤە ئەو بۆچوونا جڤاکیبوونێ یا کو دبێژە, ژبۆ مانە خوە, مرۆڤ پێدڤی ب کەسێ بەرانبەرە.

ب کورتى نڤیسکار بانگەشا ڤان خالان دکە د ڤی بەرهەمى دە:

1.    پێکڤەژیان بێ جداهى

2.    حەزکرن و لێبورین

3.    پەنابرن بۆ ژیانەک سادە.

4.    خزمەتکرن د رێیا کەسێ بەرانبەر دا.

5.    جەنگ ب مرنێ رە.

6.    بەردەوامى بوون ب ژیانێ رە.

7.    دوورکەفتن ژ ململانێیا سیاسى و ئابوورى.

بابەتێ رۆمانێ:

   ئەڤ رۆمان بەحسێ ژیانا کەسەکێ دکە, کو پر نێزیکى مرنێ بوویە و ب چاڤین وى قالا ژیانێ و مرنێ دکە. ئەو کەس ژى مورى ششوارتزە, ماموستایێ زانینگەها براندایس, بەشا دەروونجڤاکى وانەیان دبێژە.

   ئەڤ کەسایەتى رییالیستیە و ماموستایێ میج ئالبوومى یە, پشتى ڤەقەتیانەکا درێژ د ناڤبەرا هەر دوویان دە, ژ نیشکانڤە میج دیدارا وى د پروگرامێ تلەفزیونەکێ دا دبینە و ژ نوو ب رەوشا وى یا نەخوەش هایدار دبە و سەرەدانا ماموستایێ خوە دکە و ئەو سەردان ژى دچن سێشەمبیان. هەر جارێ ماموستایێ وى قالا مژارەکێ ژ ژیانێ بۆ قوتابیێ خوە دکە, لێ بەلێ خالا سەرکە د ڤێ رۆمانێ دە, ئەم ل پیرگێ وێ دهێن مرنە و مرن د ڤی بەر هەمى دە پر زالە.

   کەسایەتیا مورى د ڤێ رۆمانێ دە, ژ مە رە نەخەریبە, بیرا مرۆڤی ل فیلوسوفێ یونانى سوکراتى دئینە و دیسان ژى, هن خالێن کارێکتەریا ئەیوب پێغەمبەرى ل جەم مورى دهێت ڤەدیتن. وەکە, بێهنفرەهیا وى ل سەر مرنێ و نەخوەشیا وى.

   مە بەرى نها ژى ئاماژە کر, مرن سیمێ سەرکەیە د ڤێ رۆمانێ دە. موریێ نەخوەش گوتنەکێ گەلەک جاران بۆ قوتابیێ خوە دووبارە دکە, “دەما فێر دبى چەوا بمرى, فێر دبى چەوا بژى.” (ڕ. ٩١.) ئەڤ گوتن بیرا مە ل گوتنا فیلوسوفێ ئەلمان هیگلى دئینەو دەما کو دبیژە, “هەتا کو مرنێ ناس نەکن, ئەم نزانن ژیان چیە.” بیگومان مرن ژیانی ب رامان دکە.

   گەلو ئەگەر ئەم ب پرس بێژن مرن چیە؟

مرن هەموو گاڤان ب دوو رەوانەگەیان دهێت تەماشە کرن:

١.دیتنا ئولی.

٢. دیتنا ماتریالى.

_ئول مرنێ وەک فەرمانەک ل جەم خودێ دبینە و بۆ رح کێشانێ.

_ جداکرنا رحێ ژ جەستەیى و ڤەگەریان بۆ نک خودێ.

 _مرن دوماهى تەمەنە ل نک خودێ و نفیساندیە.

 _مرن شەمەندەفرا گەهاندنا مرۆڤى یە بۆ جیهانا دووەم.

ماتریالیست ب چاڤەک دن ل مرنێ مێزە دکن:

-_دووماهیا بوونێ.

 -_دووماهى ژینا مرۆڤى و سەکنین د ناڤ دا.

_ئەو هێزەیە دووماهیێ ب هەبوونا مرۆڤى دئینت.

_ئەزموون نەکرن, ژ بەر کو بوون دهێت ئەزمون کرن, لێ مرن ناهێت ئەزمونکرن هەتا کو نەبن ئێر.

_هێزەکە مرۆڤ تێ ناگەهت و ژی دترست.

پشتى کو مورى نیزیکێ مرنێ دبە, ژ نوو هەست ب هەبوونێ دکە و ژ کەسێن دەورووبەرى خوە باش و هورتر ژیانێ دبینە. ئێدى مرن وەها وى گرنگ دکە د ژیانێ دە, پەیڤ و بێژە بۆ وى حساب دبە و ژ هەر کەسی هەستیارتر دبە. ئەڤە ژى ئەو نەرینا سارتەرى یە, دەما مرۆڤ نێزیکى مرنێ دبە, ژنوو هەست ب هەبوونا خوە دکە.

   ل سەر ڤی بابەتى خوەندەڤانێ وى میچ ژێ دپرسە, “بەرى نەساخ ببى, تە گەلەک هزرا مرنێ دکر؟”

   مورى ب گرنژین ڤە گوت:

-نەخێر. ئەز وەکى هەر کەسێ بووم. (ڕ.٩٢)

   دیسان مورى نمونەک دن ل سەر مرنێ و ژیانێ دئینە, ئەو ژى د پەنجەرێ رە ل ژدەرڤە دنێرە و هەستێن خوە یێن نێزیکێ مرنێ ڤەدبێژە, “تو وێرا هە دبینى؟ دشێ هەرگاڤ تە بفیت, بچیە دەرفە. دشی لناڤ کولانێ بکەیە غار و جار بۆ جار ژێر و جار بۆ جار ژۆر کەیفێ بکەی. ئەز نەشێم وێ بکەم نەشێم دەربکەڤم ژبەر مەترسیا نەساخیێ, لێ تۆ دزانى! ئەز ژ تە پتر بهایێ پەنجەرێ دزانم.” (ڕ.٩٤)

   ئەڤ بەرهەم مە فێرى حەزکرنا مرنێ دکە و بزاڤێ دکە ترس ژ مرنێ د دلێ مە دە نەهێلە و ژیانێ وەک مرۆڤەک نەخوش و ئیشگرتى سالخو ددە. دیسان ژى دبێژە مرن ب سەر هەموو هێزان دکەڤە و تۆ ژى بەردەوام ژ وێ هێزى درەڤى. مادەم نەشێ ژێ قورتال ببى دڤیت خوە فێربکى و خوە نێزیک بکى, دا بشى هەمامەهەنگ ببى. هەر وەکە مورى ژ قوتابیێ خوە رە دبێژە, “نابیت مرن تشتەکێ بشەرم بیت و ب مەکیاژ کرنێ خوە ژێ بدزین.”

   مەبەست ژ ڤێ چەندێ دانپێدانە ب مرنێ و ب چ ئاوایان مرۆف نکارە خوە ژێ بدزە. ئەو مورێی ئەم بەحس دکن, د رۆمانێ دە دبە قەهەرمان و ب مرنێ رە دکەڤە جەنگى و بۆ دوماهى ترکێن ژیانا خوە ژى خوە ب دەستى مرنێ را نابەر دە و مرنێ پر بچووک دبینە, دا کو مەزن بمرت, ئەگەر مرۆفى مرن مەزن ددیت بێگومان دێ مرۆڤ بچووک بمرە. ل دوماهیی ژى ئەو هێزا کو ئەم بەحس دکن, ب سەر دکەڤە, و موریێ نساخ و پیر ژناڤ دبە, لێ بەلێ ژناڤبرنەک ب بەرخوەدان و رادەست نەبوون.

 

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *