ڤەگۆهاستن ژ پیتێن لاتینى: خەدەنگ

نڤیسکارێ ژێھاتی و زمانڤانێ ھووربین و دیرۆکڤانێ ناڤدارێ کورد، تۆفیق وەھبی بەگێ کورێ ماروف، ل یەکێ کانونا دویەمینا سالا ١٨٩١-ێ دە ل باژێرێ سلێمانییێ ژ داییک بوو.

وێ دەما ئەو ھێژ زارۆک بوو باڤێ ڤی کۆچا داوییێ کر. وی خوەندنا خوەا دەستپێکێ ل باژێرێ خوە تەمام کر و ل سالا ١٩٠٤-ێ دە چوو ژ بۆ بەغدایێ و ل ور خوەندنا خوە ناڤەندی و ئامادەیییا لەشکەری ب زیرەکی تەمام کر.

پاشێ ژی چوو ژ بۆ باژێرێ ستەنبۆلێ، پایتەختێ دەولەتا ئۆسمانی ژ بۆ تەمامکرنا خوەندنا بلندتر.. تۆفیق وەھبی وەکی خوەندەڤان ژ ئالییێ کۆلەژا ئەرکانی ڤە ھاتە وەرگرتن و بوو ئەفسەرێ روکن د ئارتەشا ئۆسمانی دە..

وێ دەما شەرێ جیھانێێ یەکەم ل سالا ١٩١٤-ئان دە دەستپێکر، تۆفیق وەھبی د شەرێ “چاناقەلێ” ل دەردەنیلێ دە بەشدار بوو. پاشێ تۆفیق وەھبی ژ بۆ باشوورێ عێراقێ ھاتە شاندن، بەشداری د ئەنییا شەری ل “شھێبە” ل دژی ئینگیلیزان کر. وێ دەما ھێزێن ئۆسمانی بەرامبەری ئارتەشا ئینگیلیز شووندا ڤەکشییا، تۆفیق وەھبی د ئەنییا شەریا رومادییێ دە بەشدار بوو(مەھا ئیلۆنێا ١٩١٧).. وێ دەما باژێرێ ناڤبری کەت دەستێ ئینگیلیزان تۆفیق وەھبی ب ھێزێن خوە ڤە بەر ب باژێرێ ھیت چوو..

د سالا ١٩١٨-ئان دە تۆفیق وەھبی ھاتە شاندن ژ بۆ ئەنییا فلیستینێ، پلەیا وی لەشکەری ھاتە بلندکرن . ل وێ دەمێ تۆفیق وەھبی مادایایا قەھرەمانییێ ژ سەرۆکێن لەشکەریێن ئالمان وەرگرتبوو.. ھەز ژی گۆتنێیە وێ دەمێ پرانییا فەرماندەیێن تیپێن ئۆسمانی گەنەرالێن ئالمانی بوون. ژ بەر کو د ڤی شەری دە ئۆسمانی و ئالمانیا ھەڤپەیمان بوون، ل دژی بریتانیا، فرانسا، ئیتالیا و ئامەریکا د شەر دە بوون.

وێ دەما ئەو شەرێ جیھانێ ب شکەستنا دەولەتا ئۆسمانی و ھەڤپەیمانێن وێ د تشرینا دویەمینا سالا ١٩١٨-ئان دە ب داوی ھات، تۆفیق وەھبی بەگ ڤەگەرییا ژ بۆ کوردستانێ و ئیجا چوو بەخدایێ و بوو یەکەک ژ ئەفسەرێن ناڤدارێن د ٦-ێ کانونا دویەمینا سالا ١٩٢١-ێ دە د دامێزراندنا ئارتەشا عێراقێ دە بەشداربوو. وێ دەما شێخ مەحمودێ حەفید د سالا ١٩٢٢-ێ دە ژ ھیندیستانێ ڤە ڤەگەرییا ژ بۆ سلێمانییێ و بوو ب میرێ کوردستانێ، تۆفیق وەھبی بەگ د مەھا تشرینا یەکەما سالا ١٩٢٢-ێ دە چوو ل ناڤ تەڤگەرا کو شێخ مەحمود سەرۆکایەتی دکر. وەکی تێتە زانین تەڤگەر و دەستھلاتێ شێخ مەحمود ژ ئالییێ ئینگیلیزان ڤە ھاتە روخاندن.تۆفیق وەھبی ژی ھاتە گرتن و ٤٢ رۆژ د زندانێ دە ما.. پاشێ دەولەتێ تۆفیق وەھبی ئازاد کر، کر کارگێرێ تەڤگەرێ ل شالیارییا بەرگرییا عێراقێ و د مەھا تەباخا ١٩٢٥-ئان دە کر بۆ رێڤەبەرێ دبستانا لەشکەری ل بەغدایێ… ئینگیلیزان پلەیا ویا لەشکەری بلندکرن(موقەددەم) و ل سالا ١٩٢٩-ێ ژ بۆ بلنکرنا شارەزابوونا وی لەشکەری شاندن ژ بۆ ئینگیلتەرێیێ.. د سالا ١٠٣٩ێ دە پلەیا ئەقید دانە وی و کرن پارێزگەرێ پارێزگەھا سلێمانییێ.. لێ ژ بەر بوویەرێن ٦-ێ ئیلۆنێ ل بەر “دەرگا سەرا” ل سلێمانی ژ کارێ خوە ھاتە دوورخستن. پشتی کو د سالا ١٩٣١-ێ دە شێرێ شێخ مەحمود ل ئاوباریک ل دژی ئینگیلیزان، ب تاوانا ھاندانا خەلکێ ژ فەرمانبەرێن کورد ھاتە گرتن. ئەو دەمەکە دوور و درێژ بێ کار ما.. لێ ل سالا ١٩٤٦-ئان دە دەولەتا عێراقێ ئەو کر شالیارێ ئابۆری د حوکومەتا حەمدی چەلەبی دە. ھەتا سالا ١٩٥٨-ێ چەندین جار ب ناڤێ کورد ئەو کرن شالیارێ بەرگری و پەروەردە..

د دەستپێکا سالا ١٩٥٨-ئان دە ئەو بوو ئەندامێ ئەنجومەنا رووسپییێن عێراقێ.. پشتی داربەیا لەشکەریا سالا ١٩٥٨-ئان عێراق ھیشت و چوو ل ئینگلتەرێ ل لۆندرایێ نشتەچیبوو.. تۆفیق وەھبی سالێن خوەێن داوییێ ل لۆندرایێ دەربازکر و ب ھەموو ھێزا خوە ل سەر دیرۆکا کوردان و زمانێ کوردی نڤیسی. تۆفق وەھبی د ٠٥.٠١.١٩٨٤-ێ دە ل لۆندرایێ کۆچا داوییێ کر، ل سەر داخوازا وی تەرمێ وی ژ بۆ سلێمانییێ ھاتە شاندن ل کەلەکا رووسیپەیێن کورد ل چییایێ پیرەمەگروون ھاتە ڤەشارتن.

بەرھەمێن تۆفیق وەھبی بەگ:

مامۆستە تۆفیق وەھبی، ل سەر زمان و دیرۆکا کەڤنا کوردستانێ ب زمانێن کوردی، عەرەبی، ترکی و ئینگیلزی گەڵەک پرتوکێن ب نرخ نڤیسی و پرانییان وان ژی چاپکربوو..

بەرھەمێن ویێن ب کوردی چاپکری:

دەستوری زمانی کوردی، بەغدا، ١٩٢٨، ١١٤ روپەل.
خوەندەواری باو، بەغدا، ١٩٣٣، ٤٤ روپەل.
قسنەک لە کوردستان، بەغدا، ١٩٤٧ ١٨ روپەل.
فەرھەنگی کوردی-ئینگیلیزی(ھەوبەش) لۆندۆن ١٩٦٥، ١٧٩ روپەل.

بەرھەمێن ب عەرەبی چاپکری:

مامۆستە ت. وەھبی ل سەر زمان و دیرۆکا کوردان ٧ پرتوک ب زمانێ عەرەبی چاپکر.

مامۆستە ت.وەھبی پرتوکێن وەکی ئەشکەوتی گندۆک(١٩٤٩)، پاشماوەی ئێزیدییەکان (١٩٦٢) و خوەندنی کوردی(١٩٦٨) ب زمانێ ئینگیلیزی بەلاڤکر.

ھەز ژی گۆتنێیە، مامۆستەیێ نەمر وێ دەما “کۆری زانیاری کورد” ل سالا ١٩٧١ ل بەغدایێ ھاتە دامێزراندن، ژ ئالییێ وێ سازییێ ڤە وەکی ئەندامێ شانازییێ ھاتە ھلبژارتن و گەڵەک گۆتارێن ب نرخ د کۆڤارا “کۆری زانیاری کورد” دە بەلاڤکر.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *