وەرگێران و ئامادەکرن: نیوار ئەمین_ رۆمانڤێس و ئەکادمسیەن

 

دەستهەلاتا نازیێن ئەلمانی سانسۆرەکا دژوار لسەر کتێبێن نڤیسەرێن جوهیان دانابوو و پڕانیان کتێبێن وان ژناڤدبرن. ئەڤە ژ بۆ پێکگەهاندن و گونجاندنا سازیێن ئەدەبی و و هونەری و رۆشنبیری و پیشەیی دگەل بنەما و سیاسەت و ئیدۆلۆژیێن نازی. لەورا دگەل وێ یەکێ ئەدەبا کومیونست و سۆشیالست و ئانارکیستان هەردەم لژێر قەدەغەکرنێ دا بوون.

ئەڤ دیاردە ل سالا ١٩٣٣ێ ژ لایێ قوتابیێن زانینگەهێ ڤە دەستپێکر، کو ب پشتەڤانیا ماموستایان و کارمەندێن باڵا یێن دەستهەلاتێ هاتبوو رێکخستن، و لسەرانسەری ئەلمانیا ل ٣٠ باژێران هاتە ئەنجامدان، و دهاتە زانین وەک کەمپینەیا “پاککرنا” وەلاتی ژ نڤیسین و کەرەسەیێن “نە هەلگرێن رۆحا ئەلمانی” کا چاوا نازیان تاڵانا جوهیان هەر ب وی رەنگی دهژمارت. کۆمێن سەرگەرم خڕڤەبوون ژ بۆ تەماشەکرنا سۆتنا کتێبێن ناڤدارێن مینا بێرتل برێخت، کارل مارکس،ئەلبێرت  ئەنشتاین، سیگمۆند فروید، توماس مان، و ئەریک ریمارکی، و چەندین بیرمەند و زانایێن دیتر. نێزیک ٤٠ هزار مرۆڤان، پتریا وان ماموستا و قوتابی، ل بەرلینێ خرڤەبوون و گۆهداریا جوزێف گۆبلس کر، وەزیرێ رۆشنایی و پرۆپاکندێ یێ ناڤدار، دەما گۆتی: “رۆناکبیریا جوهیان مر، مافێ هەوەیە گلێشێ بووری پاکبکەن.”

زۆر جار دەستهەلات کەسێن هەلگرێن بۆچۆنەک رەها و توند رێگریێ و کونترۆلێ لسەر هزرا ئازاد دکەن ژبەر نە بەرژەوەندیا وان دا یە. خویایە ب هزارەهان روودانێن ب ڤی رەنگی و رەنگێن دیتر د دیرۆکێ دا هاتینە ئەنجامدان ژ بۆ بندەستکرن و نەهێلانا ئیدۆلۆژی و کلتورێ تەخەکا بێهێز. لێ هەردەم نڤیسەرێ هەلگرێ رۆناهیێ بەردەوام دمینیت لسەر خەباتا خۆ ژ بۆ پاراستنا بەهایێن راستی و جوانیێ و ژ بۆ هوشیارکرنا گەل و جڤاکی.

بێرتل برێخت ب خۆ ئێک ژ وان نڤیسەران بوو یێن پڕانیا کتێبێن وی هاتینە سۆتن، و ل داویێ ژ ئەلمانیا رەڤی ژبەر زۆرداریا نازیان. ئەڤ هەلبەستا وی ” سۆتنا کتێبان” کارڤەدانا برێختی یە بۆ وی کەمپینا مەزن یا تاڵانکرنا کتێبان ژ لایێ نازیان ڤە. د هەلبەستا خۆ دا برێخت ئاماژێ ددەتە نڤیسەرەکێ ژ وەلاتێ وی هاتیە دەرکرن کو دخازیت ئەو دگەل کتێبێن وی بهێنە سۆتن. ئەڤە چارەنڤیسێ راستگۆیانە لسەر دەستێ دیڤەلانکێن دەستهەلاتێ. فاشیست بتنێ ژ راستیێ دترسن. لێ نڤیسەرێ دلسۆتی نە ژ راستیێ و نە ژی ژ سۆتنێ دترسیت.

دەمێ رژێمێ فەرمان دای

کتێبێن قەدەغە کری بهێنە سۆتن

زۆری ل گایێن ژار هاتە کرن

عەرەبانێن تژی کتێب بکشینن ناڤ تەرمێ ئاگری،

نڤیسەرەکێ دەرکری، ئێک ژ باشترینان، حێبەتی ما

دەما چاڤێن وی ب لیستا کتێبێن هاتینە سۆتن کەتی

و کتێبێن خۆ تێدا نەدیتین. ب چەنگێن کەربگرتی

بەزی بەر مێزەیا خۆ،

نامەیەک بۆ دەستهەلاتداران نڤیسی:

من بسۆژن!  خامەیێ و یێ دلسۆتی نڤیسی،

من بسۆژن، ڤێ دگەل من نەکەن!

ما هەردەم کتێبێن من راستی نەدگۆت؟

دا نوکە هوون من ب درەوین دانن!

ئەز فەرمانێ ل هەوە دکەم

من بسۆژن!

ژێدەر:

https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/book-burning

https://www.ushmm.org/collections/bibliography/1933-book-burnings

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *