ئومێد سەگڤان

ئەڤ ڕۆمان ژ رۆمانێن دەستپێکى یێن رۆماننڤیسێ روس (دوستویڤسکى) نە، کو ل سالا (١٨٤٨) بەلاڤ کرییە. کو ب خوەشبەختانە ل ژ ئالیێ ڕۆمانڤیسێ کورد (فرات جەورى) ڤە بۆ زمانێ کوردى هاتییە وەرگێران و ل سالا (١٩٩٣) ژ وەشانێن (نودەمێ) ل (سوید)ێ چاپ بوویە.
ئەڤ رۆمان ب زمانێ کوردى ژ( ٧٩) رۆپەلان پێک دهێت، کو ل گۆر وەرگێرا کوردى ئەم دێ ب ئەنالیسکرنا وێ رابن.
چیڕۆکا رۆمانێ:
چیڕۆکا ڤێ ڕۆمانێ ل سەر خورتەکێ و کەچەکێیە، خەلکێ باژێرێ پترسبورگێ نە، کو ل شەڤەکێ ژ نیشکان ڤە ل پێرگى هەڤ دهێن و دبن هەڤال و دوستێن هەڤ. هەر یەک ژ وان خوەدى چیڕۆکەک تایبەتە، هەر دوو بۆ هەڤدوو چیڕۆکێن خوە ڤەدگێرن. قەهرەمانێ رۆمانێ خورتەکە، ب تەنێ و تەنیا د مالەکێ ڤە ل پترسبورگێ دژیت. لێ بەلێ ئەڤ مرۆڤ د وى باژیرى دە پر بیانیى و تێکلیێن وى ب کەسێ رە تونەنە، ب تەنێ ب خوە رە دژیت و رەوشا وى یا دەروونى د رۆمانێ دە پر پوسیدە و نیگەران دهێت دیتن. ئەڤ ڤەقەتیانا وى یا جڤاکى بوویە سەدەمێ هندێ کو ببت مرۆڤەک ئاشوپپەرست و هەرتم د خەیالێن خوە دە بت، ئەڤە ژى جورەکێ رەڤینێ یە کو ب رێیا خەیالان خوەستەک و ئارەوزیێن خوە پر دکت. دیسان خالەک بنگەهین یا رۆمانسیزمی یە، کو ب ریێا خەیالان بهێتر راستى و راز دهێن کەشفکرن. لێ بەلێ ئەڤ خەیالپەرستیا قەهرەمانێ رۆمانێ رەنگە یا ئاریێشن تێکەلیا جڤاکى و تێرنەبوونا حەزان بت. کو ل جیەکێ لەهنگێ رۆمانێ قالا رەوشا خوە بۆ کەچەکێ دکت، دەما مێهڤانەک قەستا وى دکت، رەوشا وى تیک دچت و ئەزمانێ وى ل هەڤ دئالزت و ئارەزیا تێکەلیێ ب یەکجار ب وى رە قوت دبت. ئەڤ نیشان، بێگومان مرۆڤەک هاڤى و ڤەقەتیایى ژ هەموو تێکلیێن جڤاکى نیشان ددت. کو شەڤەکێ ناستاناکایێ ل سەر پرەکێ دبینت، کو بزاڤا خوەکوشتنێ دکت، لێ قەهرەمانێ رۆمانی خوە دگەهینت وێ کەچێ و ب هەموو ئاوایان بزاڤا رزگارکرنا وی دکت، و دبن هەڤالێن هەرى نێزکێن هەڤ و لەهنگێ رۆمانێ وى وەک نوژدارا خوە دبینت و ئارەزویا حەزژێکرنێ ددلێ قەهرەمانى دا چێ دبت، کو شەڤین وى یێن رەش ل وى سپى دبن و خوە مرۆڤەک دن و بەختەوەرتر دبینت. لێ بەلێ ئەو کەچ ب یەکە دن رە تێکلدارە و چیرۆکا خوە ژ وى رە دبێژت. کو ل ڤێ دەرێ ب دیالوگان چیڕۆک دهێن ڤەگێران و هەر یەک ژ وان ب درێژى بەحسێ ئاریشێن خوە دکن. هندى لەهنگێ رۆمانێ یە، چیڕۆکا وى گرێدایى ب رەوشا وى یا دەروونى و تەنێتى و هاڤیبوونا وى یە و بەحسێ خوە دکت کا چەوا هەست ب گونەهـ، ترس و نیگەرانیێ دکت و چەوا بوویە مرۆڤەک ئاشوپى؟ کەچ ژى بەحسێ چیڕۆکا ئەڤینا خوە یا تراجیدى دگەل خورتەکێ کرێدارێ وان دکت، کو ئەو سالەکە ل بەندا وى مایە و چ ژ وى نزانت. ل رەخەکێ کەچ ب ئەڤیندارێ خوە رە نیگەران دبت و ل رەخێ دن قەهرەمان ب قیزکێ ڤە دهێت گرێدان، لێ بەلێ دیسان کەچک دگەهت دلدارێ خوە یێ ئێکێ و ب وى را دزەوجت. ل ڤێ دەرێ ڕۆمان دوماهیم دهێت.
تەکنیکێن ڤەگێرانێ د رۆمانێ دە، کەسێ ئێکێ تاک، جارنا ژى ب کەسێ سیێ تاک دهێت ڤەگێران. دیسان ب رێکا دیالوگان بوویەر پێشڤە دچن، کو ئەڤە ژى شێوازەک دیار یێ رۆماننفێسینێ یە و رەخنەگرێ رۆس (میخایل باختن)ى ب ئاوایەک بەرفرەهـ بەحسا ڤێ تەنکنیکا رۆماننڤێسینێ کرییە، ب ناڤی (دیالوگیزم) ب ناڤ کرییە. ل ڤێ دەرێ هەر ئێک خوەدیێ دەنگێ خوە یە د رۆمانێ دا و بێ کو گوهـ ل دەنگێ نڤیسکارى ببى و مرۆف هەست ب ڤەگێرن خوەسەر دکت.
سیمێن رۆمانێ پرانى بابەتێن مرفایەتیێ ب خوەڤە دگرن، وەکە عەشق، پاکژى، دلوڤانى، رێزگرتن، هاریکارى، بێکەسى، هاڤیبوون و مرۆڤایەتى و ئاشوپ. دوستویڤسکى د ڤێ رۆمانێ دا، گەلەک تەکەزێ ل سەر هندێ دکت، کو فەرە هەر مرۆڤەکێ گوهدارەک هەبت، ب رێیا ئاخفتنێ ئازارێن خوە سڤک بکت، ژ بەر کو تەنیێاتى مەزنترین ئیشکەنجیا مرۆڤی یە و دبت ئەگەرێ هندێ ئێدى مرۆڤ، یان تاک بەرەڤ جیهانەک ئاشوپى و خەیالى ڤە بچت و هەرتم ب خوە رە بت و ببت مرۆڤەک مونولوگ. ب هەموو ئاوایان ئاخڤتن، سوحبەت ب کەسێ بەرانبەر را تونە دبت و ڕۆژ ب ڕۆژ دبت کورێ قولاچ و ئودەیێن تارى. هەر وەسان وێ چەندێ ددت دیار کرن، کو هەر کەسەکێ خەیالەک یا هەیى بەرى ببینت، هەست پێ دکت. ئانکو هند مێر ژ هن کەچکان حەز دکن، بەرى کو ببینن و ل پێرگى هەڤ بێن. مەرەم ژ ڤێ چەندێ ئەوە، ئەو تشتێ ئەم دبینن، نە یا رەسنە، یانژى ب دەربرینەک دن، ئەو تشتێ ئەم ل پێرگێ وێ دهێن، تشتەک کەڤنارە، کو د خەیالا مرۆڤی دا ژ مێژ دا هەبوویە. ژ بەر هندێ ژى قەهرەمانێ رۆمانێ گەلەک جاران ژ ناستاناکێ رە دبێژت: بەرى کو تە ببینم و ناس بکم، من د خەیالا خوە دە حەز ژ تە دکر.
ئەڤ خالا دوستویڤسکى قال دکە، گەلەک جاران ل جەم مە پدابوویە و مە هەست پێکرییە. ئانکو هەر یەک ژمە د ئاشوپا خوە دە حەز ژ کەسەکێ دکت، بێ کو مرۆڤی دیتبت و ناس کربت. ئانکو ئەو عەشق زیندییە و پاکژە. چەند جاران مە قیزکەک دیتیە، یان قیزکەکێ کورەک دیتیە، یەکسەر ماتمایى بوویە و دەڤ لێ بەش بوویە و دل رەجڤى یە. گەلو ما ئەڤە نەئەوە یا کو دوستویڤسکى بەحس دکت؟! رەنگە ئەو بە، لێ بەلێ مە ئەو پرس ژ خوە نەکرییە، دبت کو مە هەست پێ نەکربت، کا چما ب دیتنا ئەولى، وەها مرۆڤ دکەڤت ژێر باندورێ؟
هەلبەت گوتنێن مە، چ تشتى ل سەر نڤیسەرەکێ وەکە دوستویڤسکى زێدە ناکت، کو ب سالانە بەرهەمێن وى دهێن ڤەکولان و گەنگازە رەخنەگر و ڤەکولەر بکارن بێ دوستویڤسکى دەست ب ڤەکولینێ بکن، هێڤی دکم، نڤیسکار و ڤوکولەر و ئەکادمسیونێن مە بەرهەمێن ناڤهاتى لێکولین بکن و مفای ژ بیر و بۆچونێێن وى یێن فیلوسوفی، دەروونى، جڤاکى و مرۆڤایەتى ببینن.

چاڤکانى:
دوستویڤسکى، شەڤین سپى، و. فرات جەوەرى، وەشانن نودەم، سوید، ١٩٩٣.

وەڵامێک بنووسە

پۆستی ئەلکترۆنیکەت بڵاو ناکرێتەوە . خانە پێویستەکان دەستنیشانکراون بە *